۱۳اسم فاعل و اسم مفعول

ترفند اصلی این مبحث: «به وزن نگاه کن، نه به معنی». اول وزن را پیدا کن، بعد معنی را.

قاعده‌ی ساده

• اسم فاعل یعنی «انجام‌دهنده‌ی کار یا دارنده‌ی یک حالت»: کاتِب = نویسنده (کسی که می‌نویسد).
• اسم مفعول یعنی «چیزی یا کسی که کار بر روی آن انجام شده»: مَکْتوب = نوشته‌شده.

هر دو از فعل ساخته می‌شوند و دو گروه‌اند:

گروه اول ـ از ثلاثی مجرد (ریشه‌ی سه‌حرفیِ بدون حرف اضافه):

• اسم فاعل بر وزن فاعِل: کَتَبَ ← کاتِب
• اسم مفعول بر وزن مَفْعول: کَتَبَ ← مَکْتوب

گروه دوم ـ از ثلاثی مزید (فعل‌هایی مثل عَلَّمَ، أَرْسَلَ، شاهَدَ):

• راه ساخت: فعل مضارع را بگیر، حرف مضارعه (یـ) را حذف کن و به جایش «مُـ» بگذار: یُعَلِّمُ ← مُعَلِّم
• بعد فقط به حرکتِ حرف ماقبل آخر نگاه کن:
  • اگر کسره (ـِ) بود ← اسم فاعل است: مُعَلِّم (درس‌دهنده)
  • اگر فتحه (ـَ) بود ← اسم مفعول است: مُعَلَّم (درس‌داده‌شده)

🔑 روش تشخیص سریع (سه ثانیه‌ای)

1. کلمه بر وزن فاعِل است؟ ← اسم فاعلِ مجرد. بر وزن مَفْعول است؟ ← اسم مفعولِ مجرد.
2. کلمه با «مُـ» شروع می‌شود؟ حرکت حرف ماقبل آخر را چک کن: کسره = فاعل، فتحه = مفعول. فرمول حفظی: «مُـ … ـِـ» فاعل است، «مُـ … ـَـ» مفعول.
3. کلمه جمع است؟ اول مفردش کن، بعد وزن بگیر: حُفّاظ ← حافِظ (فاعِل، اسم فاعل).
4. اگر حرف ماقبل آخر «ی» یا «ا» شده بود (فعل‌های اجوف مثل أَقامَ): ی به جای کسره آمده ← فاعل (مُقیم)؛ ا به جای فتحه آمده ← مفعول (مُقام).

جدول وزن‌ها

وزن‌های اسم فاعل از باب‌های مزید (همه با «مُـ» و کسره‌ی ماقبل آخر): مُفْعِل، مُفَعِّل، مُفاعِل، مُفْتَعِل، مُتَفَعِّل، مُتَفاعِل، مُنْفَعِل، مُسْتَفْعِل.

اسم مفعولِ همان باب‌ها دقیقاً همان شکل را دارد، فقط ماقبل آخرش فتحه می‌گیرد: مُفْعَل، مُفَعَّل، مُفاعَل، مُفْتَعَل، مُتَفَعَّل، مُتَفاعَل، مُسْتَفْعَل.

مثال‌ها در جمله

توضیح تکمیلی: الگوریتم چهار سؤالی تشخیص مشتق

وقتی کلمه‌ای ناآشنا دیدی، حدس نزن؛ این چهار سؤال را به ترتیب بپرس:

1. این کلمه «اسم» است یا «فعل»؟ مشتق‌های این درس اسم‌اند (اغلب «الـ» یا تنوین دارند). اگر فعل بود، اصلاً وارد بازی فاعل/مفعول نشو.
2. ریشه‌اش چند حرفی است؟ سه حرف اصلی ← ثلاثی مجرد؛ بیشتر از سه حرف یا حرف‌های زائد (مـ، ت، ا، سـ، تشدید روی حرف دوم...) ← ثلاثی مزید.
3. ثلاثی مجرد بود: وزنش «فاعِل» است؟ فاعل. «مَفْعول» است؟ مفعول. تمام.
4. مزید بود: در ذهنت مضارعش را بساز، «یـ» را بردار و «مُـ» بگذار؛ حالا فقط حرکت حرف ماقبل آخر را بخوان: کسره ← فاعل، فتحه ← مفعول.

(این الگوریتم همان روش درسنامه‌های گاما و مای‌درس است: «مضارع ← جایگزینی حرف مضارعه با میمِ مضموم».)

نکته‌ی کمکی از مای‌درس: اسم مفعول فقط از فعلِ «متعدی» ساخته می‌شود؛ پس اگر معنای کلمه «انجام‌شده بر روی کسی/چیزی» نمی‌دهد، مفعول نیست.

مثال حل‌شده‌ی کامل:

• گام ۱: دو کلمه‌ی مشکوک داریم: «مُتَعَلِّم» و «مَکْتوباً»؛ هر دو اسم‌اند.
• گام ۲ و ۴: «مُتَعَلِّم» از ریشه‌ی عَلِمَ، باب تَفَعُّل (تَعَلَّمَ) است؛ مضارعش یَتَعَلَّمُ ← مُتَعَلِّم؛ ماقبل آخر کسره ← اسم فاعل (و اتفاقاً فاعلِ «یَقرَأ» هم هست).
• گام ۳: «مَکْتوباً» از ریشه‌ی کَتَبَ ثلاثی مجرد، بر وزن مَفْعول ← اسم مفعول (صفتِ «نَصّاً»).

مثال‌های بیشتر

خودآزمایی

۱. اسم فاعل و اسم مفعول را از فعل «صَنَعَ» بساز.

۲. در جمله‌ی «اَلْمُجَهَّزُ لِلسَّفَرِ حاضِرٌ» کلمه‌ی «مُجَهَّز» اسم فاعل است یا اسم مفعول؟ چرا؟