۱۲معلوم و مجهول

راهنمای خواندن: حرکت‌ها (اعراب) قرمز و نشانه‌های زمان سبزرنگ با خط طلایی‌اند.

قاعده ساده

فعل‌ها از نظر معلوم بودنِ انجام‌دهنده‌ی کار دو دسته‌اند:

فعل معلوم: انجام‌دهنده‌ی کار (فاعل) مشخص است.
کَتَبَ الطّالِبُ تَمْرینَهُ. (دانش‌آموز تمرینش را نوشت؛ انجام‌دهنده: الطّالِبُ)
فعل مجهول: انجام‌دهنده‌ی کار مشخص نیست یا گفته نمی‌شود؛ در این حالت کار به مفعول نسبت داده می‌شود و مفعول جای فاعل می‌نشیند. به این جانشین، نائب فاعل می‌گوییم.
کُتِبَ تَمْرینُهُ. (تمرینش نوشته شد؛ انجام‌دهنده معلوم نیست)

نائب فاعل: اسمی مرفوع است که بعد از فعل مجهول می‌آید و کار به او نسبت داده می‌شود. نائب فاعل در حکم فاعل است؛ پس همیشه مرفوع می‌آید (ـُ / ـٌ).

مجهول‌کردن فعل — فقط دو حرکت عوض می‌شود:

زمان	فرمول مجهول	مثال معلوم	مثال مجهول
ماضی	ضمه‌ی حرف اول + کسره‌ی حرف ماقبل آخر (عین‌الفعل)	کَتَبَ (نوشت)	کُتِبَ (نوشته شد)
مضارع	ضمه‌ی حرف اول + فتحه‌ی حرف ماقبل آخر (عین‌الفعل)	یَکْتُبُ (می‌نویسد)	یُکْتَبُ (نوشته می‌شود)

مثال دیگر از کتاب: عَرَفَ (شناخت) ← عُرِفَ (شناخته شد)؛ یَعْرِفُ (می‌شناسد) ← یُعْرَفُ (شناخته می‌شود).

در فعل‌های مزید هم همین قاعده است؛ در ماضی مجهولِ مزید، همه‌ی حروف متحرکِ قبل از عین‌الفعل هم ضمه می‌گیرند: اِسْتَخْدَمَ ← اُسْتُخْدِمَ (به کار گرفته شد)، أَنْزَلَ ← أُنْزِلَ (نازل شد). در مضارع مجهولِ مزید هم فقط حرف مضارعه ضمه می‌گیرد و عین‌الفعل فتحه: یُعَلِّمُ ← یُعَلَّمُ (یاد داده می‌شود).

قدم‌های مجهول‌کردن یک جمله:

فاعل را از جمله حذف کن.
مفعول را مرفوع کن و به جای فاعل بنشان (= نائب فاعل).
حرکت‌های فعل را طبق جدول بالا عوض کن.
فعل را از نظر مذکر و مؤنث با نائب فاعل هماهنگ کن.

ترجمه به فارسی (میانبر طلایی):

ماضی مجهول با «... شد» ترجمه می‌شود: کُتِبَ = نوشته شد.
مضارع مجهول با «... می‌شود» ترجمه می‌شود: یُکْتَبُ = نوشته می‌شود.

مثال‌ها (با اعراب و ترجمه)

کَتَبَ الطّالِبُ الدَّرْسَ. ← کُتِبَ الدَّرْسُ.

ترجمه معلوم: دانش‌آموز درس را نوشت. ← ترجمه مجهول: درس نوشته شد. (نائب فاعل: الدَّرْسُ)

یَکْتُبُ الْمُعَلِّمُ التَّمْریَنَ عَلَى السَّبّورَةِ. ← یُکْتَبُ التَّمْریُنُ عَلَى السَّبّورَةِ.

ترجمه معلوم: معلم تمرین را روی تخته می‌نویسد. ← ترجمه مجهول: تمرین روی تخته نوشته می‌شود. (نائب فاعل: التَّمْریُنُ)

یُعْرَفُ الْأَصْدِقاءُ عِنْدَ الشَّدائِدِ.

ترجمه: دوستان هنگام سختی‌ها شناخته می‌شوند. (نائب فاعل: الْأَصْدِقاءُ)

عُرِفَ الْحَقُّ مِنَ الْباطِلِ.

ترجمه: حق از باطل شناخته شد. (نائب فاعل: الْحَقُّ)

خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ طینٍ.

ترجمه: انسان از گِل آفریده شد. (نائب فاعل: الْإِنْسانُ)

أُنْزِلَ الْقُرْآنُ فِي شَهْرِ رَمَضانَ.

ترجمه: قرآن در ماه رمضان نازل شد. (نائب فاعل: الْقُرْآنُ)

مَنَعَ الْإِسْلامُ الْمَرْأَةَ مِنَ التَّکاسُلِ. ← مُنِعَتِ الْمَرْأَةُ مِنَ التَّکاسُلِ.

ترجمه معلوم: اسلام زن را از تنبلی بازداشت. ← ترجمه مجهول: زن از تنبلی بازداشته شد. (دقت کن: چون نائب فاعل «الْمَرْأَة» مؤنث است، فعل هم مؤنث شد: مُنِعَتْ)

لا تُرْفَعُ صَلاةٌ بِلا خُشوعٍ.

ترجمه: نمازی بدون خشوع بالا برده نمی‌شود. (تُرْفَعُ: مضارع مجهولِ منفی)

توضیح تکمیلی — تشخیص و ساخت مجهول، قدم‌به‌قدم

چک‌لیست تشخیص (مهم‌تر از حفظ فرمول): برای اینکه بگویی فعلی مجهول است، در مضارع باید هر دو نشانه با هم باشند: ① حرف مضارعه ضمه داشته باشد؛ ② عین‌الفعل (حرف ماقبل آخر) فتحه داشته باشد. فقط یکی از این دو تا بود ← فعل معلوم است. در ماضی هم جفت‌نشانه این است: ضمه‌ی اول + کسره‌ی ماقبل آخر.

مثال‌های حل‌شده

لا یُنْقِذونَ

تله‌ی معروف: قدم ۱: حرف مضارعه ضمه دارد ✓. قدم ۲: عین‌الفعل «ق» کسره دارد (قِـ)، نه فتحه ✗. نتیجه: فقط یک نشانه دارد ← معلوم است (از باب إفعال: نجات می‌دهند). مجهولش: یُنْقَذونَ = نجات داده می‌شوند. (تحلیل صرفی کانال آکادمی عربی، استاد مهدی ترابی — تلگرام)

کَرَّمَ الْمُدیرُ الْمُعَلِّمَ. ← کُرِّمَ الْمُعَلِّمُ.

ساختن مجهول از جمله‌ی مزید: قدم ۱: فاعل (الْمُدیرُ) را حذف کن. قدم ۲: مفعول را مرفوع کن: الْمُعَلِّمُ (نائب فاعل). قدم ۳: ماضیِ مزید را مجهول کن: حروف پیش از عین‌الفعل ضمه + عین‌الفعل کسره ← کُرِّمَ. (معلم گرامی داشته شد.)

سُئِلَ النَّبِیُّ عَنِ الْعِلْمِ.

تحلیل آماده‌ی امتحانی: سُئِلَ: ضمه‌ی اول + کسره‌ی ماقبل آخر ← ماضی مجهول؛ النَّبِیُّ: اسم مرفوع بعد از فعل مجهول ← نائب فاعل. (نمونه‌سؤال آزمون پایانی دبیرستان فرزانگان یازدهم تجربی، دیجی‌فرم؛ گزینه‌ای که النَّبِیَّ «فاعل» دانسته بود غلط بود.)

حفظش کن 🧠

ریتم چهارکلمه‌ای: «ماضی: ضمّه و کسره ـ مضارع: ضمّه و فتحه». همین را سه بار با ریتم بگو؛ اشتباه کسره/فتحه که رایج‌ترین تله است، برای همیشه حل می‌شود.
کد ترجمه‌ی «شُد»: در ترجمه اگر «…شد» (ماضی) یا «…می‌شود» (مضارع) آمد و کننده‌ی کار در جمله نبود، فعل مجهول است؛ نائب فاعل همان کلمه‌ای است که کار «به او» شده.
قاعده‌ی دو نشانه (ضدتله): یک نشانه = معلوم (یُنْقِذونَ). این را روی فلش‌کارت جدا بنویس؛ دقیقاً همین نکته در تحلیل‌های صرفی نهایی می‌آید.
فلش‌کارت رفت‌وبرگشت: یک طرف «کَتَبَ الطّالِبُ الدَّرْسَ» طرف دیگر «کُتِبَ الدَّرْسُ»؛ برای مزیدها هم یکی بساز: یُعَلِّمُ ← یُعَلَّمُ.
برای تمرین بیشترِ همین تیپ: در گاما «نمونه سؤال درس ۴ عربی یازدهم دبیرستان نمونه امام رضا» یک بخش کامل «تشخیص فعل مجهول در جمله‌ها» دارد و در همکلاسی نمونه‌سؤال‌های درس ۴ (آداب الکلام) با جواب موجود است.

مثال‌های بیشتر

رَفَعَ الْعامِلُ الْکوبَ. ← رُفِعَ الْکوبُ.

کارگر لیوان را برداشت. ← لیوان برداشته شد. (تمرین تبدیل معلوم به مجهول؛ سبوره/منابع تمرین عربی)

قَرَأَتِ الطّالِبَةُ قِصَّتَیْنِ. ← قُرِئَتْ قِصَّتانِ.

دانش‌آموز (دختر) دو داستان خواند. ← دو داستان خوانده شد. (دقت: قِصَّتانِ با الف مرفوع است، چون مثنّی است.)

هَزَمَ الْفَریقُ الْخَصْمَ. ← هُزِمَ الْخَصْمُ.

تیم رقیب را شکست داد. ← رقیب شکست خورد (شکست داده شد).

تُزْرَعُ الْأَرْضُ فِي الرَّبیعِ.

زمین در بهار کشت می‌شود. (مضارع مجهول آماده؛ نائب فاعل: الْأَرْضُ)

سُمِعَ صَوْتٌ غَریبٌ فِي اللَّیْلِ.

شب صدای عجیبی شنیده شد. (ماضی مجهول؛ همان «سَمِعْتُ صَوْتاً عَجیباً»ی تمرین کتاب، این بار بدون فاعل)

شاهَدَ الْجُمْهورُ الْفِلْمَ. ← یُشاهَدُ الْفِلْمُ فِي السّینَما.

تماشاگران فیلم را دیدند. ← فیلم در سینما دیده می‌شود. (مجهول از باب مفاعله؛ مصدر مُشاهَدَة را با نائب فاعل قاطی نکن)

از نمونه‌سؤال‌های واقعی

إِنَّ مِنْ شَرِّ عِبادِ اللهِ مَنْ تُکْرَهُ مَجالَسَتُهُ لِفُحْشِهِ.

تمرین ۲ درس ۴ کتاب درسی (آداب الکلام) — پاسخ در ماگرتا: خواسته‌ی سؤال: فعل مجهول و نائب فاعل را مشخص کن. جواب: تُکْرَهُ مضارع مجهول است و مَجالَسَتُهُ نائب فاعل (مرفوع) — و خودش مصدر باب مفاعله است؛ دو نکته در یک سؤال.

تشخیص اسم فاعل، اسم مفعول، اسم مکان، فعل مجهول و اسم تفضیل

گاما — «نمونه سؤال درس ۴ عربی یازدهم تجربی و ریاضی، دبیرستان نمونه امام رضا» (گیتی حاتمی): بخش پنجم آزمون «تحلیل و ترجمه‌ی افعال و قواعد نحوی» و بخش هشتم «تشخیص اسم فاعل، اسم مفعول، اسم مکان، فعل مجهول و اسم تفضیل در جملات» است؛ دقیقاً همین تیپ تشخیصی در آزمون‌های مدرسه‌ای درس ۴ تکرار می‌شود.

فُتِحَ الْبابُ

نمونه‌سؤال چرب‌زبان: «نوع فعل در فُتِحَ الْبابُ چیست؟» جواب: مجهول؛ الْبابُ نائب فاعل (ضمه‌ی اول + کسره‌ی ماقبل آخر).

از بانک مثال‌های واقعی

کَأَنَّ إِرْضاءَ النّاسِ غایَةٌ لا تُدْرَکُ

مجهول در سؤال چندبخشی آزمون: «عَیِّنْ فِی الْعِباراتِ: اسْمَ الْفاعِلِ، اسْمَ التَّفْضیلِ، الْفِعْلَ الْمَجْهولَ» → تُدْرَکُ = فعل مجهول. (در همان سؤال: «النُّحاسُ عُنْصُرٌ فِلِزّیٌّ مُوَصِّلٌ لِلْحَرارَةِ» → مُوَصِّل = اسم فاعل؛ «السُّوءَ أَسْوَأُ مِنَ الْکَذِبِ» → أَسْوَأ = اسم تفضیل.)

منبع: کانون — «نمونه سوال امتحانی مستمر عربی ۳، آبان ۱۴۰۴، دبیرستان شمس خوی»، سؤال ۱۳ الف (kanoon.ir/Downloads/ExamQuestion/164573). (متن از OCR آزمون خوانده شده است.)

فُتِحَ الْبابُ ـ کُتِبَ الدَّرْسُ

تشخیص نوع فعل: «نوع فعلِ فُتِحَ الْبابُ چیست؟» پاسخ: مجهول. و «کُتِبَ الدَّرْسُ» = مجهول.

منبع: چرب‌زبان (منبع کمکی) — «نمونه سوالات زبان عربی یازدهم با جواب» (charbzaban.com).

یُکْرِمونَ / یُعَلِّمُ / تُوجَدُ / نُتَرْجِمُ

تست مجهول: «عَیِّنِ الْفِعْلَ الْمَجْهولَ» → پاسخ: تُوجَدُ.

منبع: دیجی‌فرم (منبع کمکی) — «آزمون درس ۳ عربی ۳ دبیرستان فاطمیه» (digiform.ir).

تله‌ی امتحانی ⚠️

کسره یا فتحه؟ رایج‌ترین اشتباه همین است: در ماضی مجهول، حرف ماقبل آخر کسره می‌گیرد (کُتِبَ) ولی در مضارع مجهول، فتحه (یُکْتَبُ). این دو را برعکس نکن!
نائب فاعل همیشه مرفوع است، نه منصوب! چون قبلاً مفعول بوده گول نخور؛ وقتی جای فاعل نشست، اعرابش هم مثل فاعل می‌شود: کُتِبَ الدَّرْسُ (نه الدَّرْسَ).
در مضارع مجهول فقط حرف اول ضمه می‌گیرد (همان حرف مضارعه) و فقط عین‌الفعل فتحه می‌گیرد؛ بقیه‌ی حرکت‌ها دست نخورده می‌مانند: یُعَلَّمُ (نه یُعُلَّمُ!).
هماهنگی جنسیت: اگر نائب فاعل مؤنث باشد، فعل مجهول هم باید مؤنث شود: مُنِعَتِ الْمَرْأَةُ.
مجهول فقط از فعل متعدی ساخته می‌شود؛ چون برای ساختن مجهول باید مفعولی باشد که جای فاعل بنشیند. فعل لازم (مثل ذَهَبَ، جَلَسَ) مفعول ندارد، پس مجهول هم ندارد.

خودآزمایی

۱. جمله‌ی «کَتَبَ الطّالِبُ الدَّرْسَ» را مجهول کن و نائب فاعل را مشخص کن.

کُتِبَ الدَّرْسُ؛ «الدَّرْسُ» نائب فاعل و مرفوع است (فا‌عل حذف شد، مفعول مرفوع شد و جای آن نشست و ماضی با ضمه‌ی اول و کسره‌ی ماقبل آخر مجهول شد).

۲. فعل «یُعَلِّمُ» را مجهول کن و روش ساختش را بگو.

یُعَلَّمُ؛ در مضارع مجهول، حرف اول (حرف مضارعه) ضمه می‌گیرد و حرف ماقبل آخر (عین‌الفعل) فتحه می‌گیرد.

منابع این فاز

وزن‌ها، معانی ابواب و قواعد مجهول در این پیش‌نویس از منابع زیر گرفته و با هم تطبیق داده شده‌اند:

۱. فرادرس — «باب‌های ثلاثی مزید – توضیح ۸ باب + مثال و تمرین»: blog.faradars.org/باب-های-ثلاثی-مزید

۲. فرادرس — «باب‌های عربی به زبان ساده + جدول، مثال و تمرین»: blog.faradars.org/باب-های-عربی

۳. فرادرس — «قواعد عربی یازدهم انسانی درس به درس و خلاصه»: blog.faradars.org/قواعد-عربی-یازدهم-انسانی

۴. فرادرس — «چگونه فعل‌ها را در عربی ترجمه کنیم؟» (روش ترجمه‌ی ابواب و مشارکت/مطاوعه): blog.faradars.org

۵. گاما — درسنامه‌ی آموزشی عربی (۱) پایه دهم، درس ۴: «اَلْفِعْلُ الثُّلاثیُّ الْمَزید» (جدول وزن ابواب و مثال‌های کتاب درسی): gama.ir/tutorials/943

۶. گاما — درسنامه‌ی آموزشی عربی (۲) یازدهم تجربی و ریاضی، درس ۴ (نمونه‌های مضارع مجهول در تمرین کتاب: لا تُرْفَعُ، لا یُسْمَعُ): gama.ir/tutorials/1779

۷. کانون فرهنگی آموزش — «اسم تفضیل و اسم مکان – قواعد درس ۱ عربی ۲» (تشخیص ثلاثی مجرد/مزید و تله‌ی مصدر مفاعله): kanoon.ir/Article/288008

۸. مای‌درس — «آموزش جامع شکل فعل‌ها (قواعد عربی پایه دهم)» (تعریف مجرد/مزید، ریشه و حروف زائد و معانی ابواب): my-dars.com

۹. نَتَحَدَّث — «نگاهی به معنای فعل‌های ثلاثی مزید، دفتر دوم» (مطاوعه و مشارکت ابواب با مثال): natahaddath.com/arabic-mazid-verbs2

۱۰. کتاب کمک‌آموزشی «عربی ۲ یازدهم انسانی» انتشارات مشاوران آموزش، بخش معلوم و مجهول (نائب فاعل و مثال یُعْرَفُ الْأَصْدِقاءُ): ketabane.org

۱۱. جزوه‌ی «قواعد درس ششم: الفعل المجهول»، دبیرستان علامه حلی ۱ (قدم‌های مجهول‌کردن جمله، احکام نائب فاعل و هماهنگی جنسیت): paadars.com

۱۲. جزوه‌ی عربی پایه دهم و یازدهم (تله‌های شباهت استفعال/افتعال و افتعال/انفعال و وزن دوم مصدر مفاعله): gameaftab.ir

منابع تکمیلی (غنی‌سازی — اولویت با گاما، کانون، پادرس، همکلاسی و آلاء)

نمونه‌سؤال‌ها و مثال‌های افزوده‌شده در بخش‌های «توضیح تکمیلی / حفظش کن / مثال‌های بیشتر» مباحث ۱۰ تا ۱۲ تا جای ممکن از نمونه‌سؤال‌های واقعی همین منابع برداشته شده‌اند:

۱۳. گاما (gama.ir) — «امتحان مستمر عربی یازدهم کاردانش؛ درس اول» (ساختن امر از مضارع ابواب: اِنْتَظِروا، اِسْتَخْرِجْنَ؛ جدول صرف اِشْتَغَلَ) و بخش «سؤال و جواب عربی (۲) فنی یازدهم» (مضارع ابواب): gama.ir/papers

۱۴. گاما — «نمونه سؤال درس ۴ عربی یازدهم تجربی و ریاضی، دبیرستان نمونه امام رضا» (گیتی حاتمی؛ بخش تشخیص فعل مجهول) و «امتحان عربی (۲) یازدهم دبیرستان طلوع امید، درس ۴: آدابُ الْکَلامِ» و «نمونه‌سؤال نوبت اول دی‌ماه ۱۴۰۵» (حیدر غلامی): gama.ir/papers

۱۵. گاما — «کلید طلایی نمره ۲۰ در امتحان هماهنگ کشوری عربی ۲ یازدهم» (۱۰ سری نمونه‌سؤال منتخب نوبت دوم با پاسخ تشریحی) و «امتحان نهایی عربی (۲) یازدهم تجربی و ریاضی، نوبت شهریور ۱۴۰۲»: gama.ir/azmoon/detail/KR22DR

۱۶. کانون فرهنگی آموزش (kanoon.ir) — «نمونه‌سؤال‌های امتحانی عربی یازدهم دی‌ماه ۱۴۰۴ – مدارس برتر» (پیش‌آزمون تشریحی هماهنگ دی‌ماه، سری ۱): kanoon.ir/Downloads/ExamQuestion/176532

۱۷. کانون — مقالات طهمورث سلیمانی (ثلاثی مزید) و امیرحسین جلالی، رتبه‌ی ۳ کنکور ۱۴۰۰ (نکته و تست ابواب): kanoon.ir/Article/285597 و kanoon.ir/Article/289492

۱۸. پادرس (paadars.com) — «حل تمرین ۱ درس ۲ عربی یازدهم» (مُعَلِّم: اسم فاعل از ثلاثی مزید تفعیل): paadars.com/answer/4220 و «حل تمرین ۳ و ۴ درس ۴ عربی یازدهم انسانی» (از جمله جمله‌ی تمرینی «سَمِعْتُ صَوْتاً عَجیباً»): paadars.com/answer/4720

۱۹. همکلاسی (hamkelasi.ir) — گام‌به‌گام کامل عربی یازدهم تجربی و ریاضی (هر ۷ درس، تایپ‌شده با همکاری معلمان عربی)، «۱۵ سری نمونه‌سؤال عربی یازدهم با جواب تشریحی»، نمونه‌سؤال درس ۱ و درس ۴: hamkelasi.ir/article/arabi11-d1 و hamkelasi.ir/article/arabi11-d4

۲۰. آلاء — انجمن آلاخونه (forum.alaatv.com): «اِغتیاب ثلاثی مجرد است یا مزید؟» (جواب: مزید، افتعال، ریشه غ‌ی‌ب) و تاپیک «قواعد عربی» (یُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسیماهُمْ و مفرد آمدن فعل): forum.alaatv.com

۲۱. حالا درس (haladars.ir) — گام‌به‌گام درس ۲ عربی یازدهم «فی مَحْضَرِ الْمُعَلِّم» (متن کتاب با یَسْتَمِعونَ و جواب تمرین‌های صفحه ۲۴): haladars.ir

۲۲. وبلاگ نیمکت — الگوریتم تشخیص باب و حروف زائد «سَأَلْتُمونِیها»: blog.nimkat.org و گزینه‌دو (قاعده‌ی حرف سوم): mag.gozine2.ir

۲۳. کانال تلگرام آکادمی عربی (استاد مهدی ترابی) — قاعده‌ی دو نشانه‌ی مجهول (یُنْقِذونَ/یُنْقَذونَ): t.me/s/arabiacademytorabi و کانال «زنگ عربی» ولی برجی (معانی وَصَلَ در ابواب): t.me/s/borjiarabi و کانال arabix علی فرامرزی (سیستم رنگی ابواب): t.me/s/arabix_ir

۲۴. برگه‌ی رسمی امتحان نهایی عربی ۲ یازدهم تجربی و ریاضی، خرداد ۱۴۰۴ (مرکز ارزشیابی آموزش و پرورش) و نمونه‌سؤال‌های دیجی‌فرم (آزمون پایانی فرزانگان یازدهم: سُئِلَ النَّبِیُّ)، سبوره (تمرین‌های تبدیل معلوم به مجهول) و چرب‌زبان (فُتِحَ الْبابُ).

مبحث ۱۲ از ۱۹ — قواعد عربی ۲ یازدهم