راهنمای خواندن: حرکت‌ها (اعراب) قرمز و نشانه‌های زمان سبزرنگ با خط طلایی‌اند.
نقش یعنی «شغل» هر کلمه در جمله. هر نقش، اعراب (حرکت آخر) مخصوص خودش را دارد: مرفوع = ـُ / ـٌ | منصوب = ـَ / ـً | مجرور = ـِ / ـٍ | مجزوم = ساکن ـْ
قاعده‌ی ساده
کلمه‌هایی که در جمله نقش‌های «اصلی و ستونی» دارند، مرفوع می‌شوند. در محدوده‌ی این درس، سه نقش مرفوع داریم:
نقش
کجای جمله؟
سؤال طلایی
مبتدا
اولِ جمله‌ی اسمیه (موضوع جمله)
«درباره‌ی چه کسی/چه چیزی حرف می‌زنیم؟»
خبر
جمله‌ی اسمیه (حرفی که درباره‌ی مبتدا می‌زنیم)
«درباره‌ی مبتدا چه می‌گوییم؟»
فاعل
جمله‌ی فعلیه (انجام‌دهنده‌ی کار)
«چه کسی/چه چیزی این کار را کرد؟»
نائب فاعل
جمله‌ی مجهول (کار روی او انجام شده، ولی جای فاعل نشسته)
«کار روی چه کسی/چه چیزی انجام شد؟»
تفاوت جمله‌ی اسمیه و فعلیه (قدم صفرِ همه‌ی تحلیل‌ها):
جمله‌ی اسمیه
جمله‌ی فعلیه
با چه شروع می‌شود؟
با اسم
با فعل
ارکان اصلی
مبتدا + خبر
فعل + فاعل (و اگر فعل لازم داشت: مفعول)
مثال
اَلطّالِبُ مُجْتَهِدٌ.
کَتَبَ الطّالِبُ الدَّرْسَ.
روش تشخیص قدم‌به‌قدم
۱. اولین کلمه را نگاه کن: فعل بود ← جمله فعلیه؛ اسم بود ← جمله اسمیه.
۲. اگر اسمیه بود: اسم اول = مبتدا (مرفوع). ادامه‌ی جمله که درباره‌ی مبتدا خبر می‌دهد = خبر (مرفوع).
۳. اگر فعلیه بود: اول فعل را پیدا کن. بعد بپرس «چه کسی/چه چیزی؟» ← جواب = فاعل (مرفوع).
۴. فعل مجهول را چک کن: در ماضی، حرف اول ضمه و حرف ماقبل آخر کسره می‌گیرد (کُتِبَ)؛ در مضارع، حرف اول ضمه و حرف ماقبل آخر فتحه می‌گیرد (یُکْتَبُ). اگر فعل مجهول بود، اسم مرفوع بعدش نائب فاعل است، نه فاعل.
«دانش‌آموز در مدرسه کوشاست.»
اَلطّالِبُ = مبتدا، مرفوع
مُجْتَهِدٌ = خبر، مرفوع
فِي الْمَدْرَسَةِ = جار و مجرور
کَتَبَ الطّالِبُ الدَّرْسَ.
«دانش‌آموز درس را نوشت.»
کَتَبَ = فعل ماضی
اَلطّالِبُ = فاعل، مرفوع (ضمه)
اَلدَّرْسَ = مفعول‌به، منصوب (فتحه)
یَقْرَأُ الْمُعَلِّمُ الْقِصَّةَ.
«معلم داستان را می‌خواند.»
یَقْرَأُ = فعل مضارع، مرفوع
اَلْمُعَلِّمُ = فاعل، مرفوع
اَلْقِصَّةَ = مفعول‌به، منصوب
نَجَحَ الْمُجْتَهِدُ فِي الِامْتِحانِ.
«فرد کوشا در امتحان موفق شد.»
نَجَحَ = فعل ماضی
اَلْمُجْتَهِدُ = فاعل، مرفوع
فِي الِامْتِحانِ = جار و مجرور
کُتِبَ الدَّرْسُ.
«درس نوشته شد.»
کُتِبَ = فعل ماضی مجهول (ضمه‌ی اول + کسره‌ی ماقبل آخر)
اَلدَّرْسُ = نائب فاعل، مرفوع
یُکْرَمُ الضَّیْفُ فِي بَیْتِنا.
«مهمان در خانه‌ی ما گرامی داشته می‌شود.»
یُکْرَمُ = فعل مضارع مجهول (ضمه‌ی اول + فتحه‌ی ماقبل آخر)
اَلضَّیْفُ = نائب فاعل، مرفوع
فِي بَیْتِنا = جار و مجرور
توضیح تکمیلی: ترکیب یک جمله، قدم‌به‌قدم
الگوریتم پنج‌قدمی ترکیب (برای هر سؤال «عَیِّنِ الْمَحَلَّ الْإِعرابِيَّ»):
۱. جمله با فعل شروع شده یا اسم؟ (فعلیه/اسمیه)
۲. فعل معلوم است یا مجهول؟ (مجهولِ ماضی: «ـُـِـ» مثل کُتِبَ؛ مجهولِ مضارع: «ـُـَـ» مثل یُکْتَبُ)
۳. فعلیه بود: بپرس «چه کسی کار را کرد؟» ← فاعل. اگر فعل مجهول بود، اسم مرفوعِ بعدش «نائب فاعل» است.
۴. اسمیه بود: اسم اول = مبتدا؛ بعد بپرس «چه خبر از مبتدا؟» ← خبر.
۵. کنترل آخر: مرفوع باید نشانه‌ی رفع داشته باشد (ـُ/ـٌ/انِ/وُنَ). اگر نداشت، نقشت اشتباه است.
«دانش‌آموز کوشا درسش را در دفتر می‌نویسد.»
قدم ۱: شروع با فعل ← جمله فعلیه؛ یَکْتُبُ = فعل مضارع.
قدم ۳: «چه کسی می‌نویسد؟» ← الطّالِبُ = فاعل، مرفوع به ضمه.
الْمُجْتَهِدُ = صفتِ فاعل، مرفوع به تبعیت (توابع، مبحث ۱۸).
دَرْسَهُ = مفعول‌به، منصوب به فتحه؛ «هُ» = مضاف‌الیه، محلاً مجرور.
فِی الدَّفْتَرِ = جار و مجرور (الدَّفْتَرِ: مجرور به حرف جر).
«کتابخانه‌ی تازه بزرگ و برای دانش‌آموزان سودمند است.»
الْمَکْتَبَةُ = مبتدا، مرفوع
الْجَدیدَةُ = صفتِ مبتدا، مرفوع
واسِعَةٌ = خبر اول، مرفوع
مُفیدَةٌ = خبر دوم، مرفوع
لِلطُّلّابِ = جار و مجرور
حفظش کن 🧠 ـ جدول رنگی ذهنی
(ایده‌ی جدول یک‌نگاهِ نقش‌ها از «فَست‌شارژ عربی» وهاب اصغری، نشر پیشرفت، و جزوه‌های جمع‌بندی نقش‌ها گرفته شده است؛ رنگ‌ها را در ذهنت ثابت کن:)
🔵 آبی = مرفوعات (رنگ آسمان؛ این‌ها «بالای» جمله‌اند): مبتدا، خبر، فاعل، نائب فاعل ـ و صفتِ هرکدام هم آبی می‌شود.
کد اختصاری چهار نقش آبی: «م‌خ‌ف‌ن» ← جمله‌ی حفظی: «مَخَفَن، هر چهارتا آبی‌ان!» (مبتدا ـ خبر ـ فاعل ـ نائب فاعل)
نشانه‌های آبی: ـُ ، ـٌ ، اِنِ (انِ)، وُنَ.
ترفند نائب فاعل: اول فعل را رنگ کن؛ اگر فعل «مجهول» بود (ماضی: اولش ضمه و ماقبل آخرش کسره ـ کُتِبَ؛ مضارع: اولش ضمه و ماقبل آخرش فتحه ـ یُکْتَبُ)، اسم آبیِ بعدش حتماً «نائب» است، نه فاعل. کد: «مجهول یعنی اوّلِ فعل ضمّه؛ پس فاعل غایب است و نائبش آمده.» (روش ساخت مجهول: درسنامه‌ی نائب فاعل در learnoman و سبورة)
امتحان نهایی ـ خرداد ۱۴۰۳، عربی یازدهم ریاضی و تجربی، سؤال ۱۵ الف
«شماری از دانشمندان کتاب‌هایی در زمینه‌های تربیتی تألیف کردند.»
أَلَّفَ = فعل ماضی
عَدَدٌ = فاعل، مرفوع
مِنَ الْعُلَماءِ = جار و مجرور (الْعُلَماءِ: مجرور به حرف جر)
کُتُباً = مفعول‌به، منصوب
فِی مَجالاتِ = جار و مجرور (مَجالاتِ: مجرور به حرف جر و مضاف)
التَّرْبِیَةِ = مضاف‌الیه، مجرور
منبع: کلید رسمی نهایی ۱۴۰۳، در جزوه‌ی الف‌مشاور
«معلمان دانش‌آموزان کوشا را دوست دارند.»
یُحِبُّ = فعل مضارع
الْمُعَلِّمونَ = فاعل، مرفوع به واو (جمع مذکر سالم)
الطُّلّابَ = مفعول‌به، منصوب
الْمُجْتَهِدینَ = صفت، منصوب به «ینَ»
(تمرینی)
اَلْعِلْمُ نافِعٌ وَ الْعَمَلُ بِهِ أَفْضَلُ.
«دانش سودمند است و عمل‌کردن به آن بهتر است.»
الْعِلْمُ = مبتدا
نافِعٌ = خبر
الْعَمَلُ = مبتدای دوم
بِهِ = جار و مجرور
أَفْضَلُ = خبر
(تمرینی)
الْعالِمُ حَیٌّ وَ إِنْ کانَ مَیْتاً.
از بانک مثال ـ مبتدا و خبر در تمرین کتاب
«دانشمند زنده است، هرچند مرده باشد.»
مبتدا: الْعالِمُ؛ خبر: حَیٌّ
منبع: پادرس — «حل تمرین ۱ درس ۲ عربی یازدهم» (paadars.com/answer/4220)
إِذا تَمَّ الْعَقْلُ نَقَصَ الْکَلامُ.
از بانک مثال ـ فاعل در تمرین کتاب
«وقتی عقل کامل شود، سخن کم می‌شود.»
فاعلِ «نَقَصَ»: الْکَلامُ
منبع: پادرس — همان «حل تمرین ۱ درس ۲» (paadars.com/answer/4220)
حُسْنُ الْخُلُقِ نِصْفُ الدّینِ.
از بانک مثال ـ مبتدا و خبر (درس ۱)
سؤال تمرین: «عَیِّنِ الْمُبْتَدَأَ وَ الْخَبَرَ»
«خوش‌اخلاقی نیمی از دین است.»
مبتدا: حُسْنُ الْخُلُقِ؛ خبر: نِصْفُ الدّینِ
منبع: ماگرتا (منبع کمکی) — «جواب تمرین‌های درس اول عربی یازدهم تجربی و ریاضی»، تمرین اول، صفحه‌ی ۱۲ کتاب
لَعَلَّ الْکَلِمَةَ مَکْتوبَةٌ فیهِ.
از بانک مثال ـ محل اعرابی در آزمون؛ سؤال: «عَیِّنِ الْمَحَلَّ الْإِعْرابیَّ»
الْکَلِمَةَ = اسمِ لَعَلَّ، منصوب
مَکْتوبَةٌ = خبرِ لَعَلَّ، مرفوع
فیهِ = جار و مجرور
منبع: کانون — «نمونه سوال امتحانی مستمر عربی ۳، آبان ۱۴۰۴، دبیرستان شمس خوی»، سؤال ۱۳ ب (kanoon.ir/Downloads/ExamQuestion/164573)
لا فَقْرَ أَشَدُّ مِنَ الْجَهْلِ.
از بانک مثال ـ محل اعرابی در آزمون؛ سؤال: «عَیِّنِ الْمَحَلَّ الْإِعْرابیَّ»
«هیچ فقری سخت‌تر از نادانی نیست.»
أَشَدُّ = خبر، مرفوع
مِنَ الْجَهْلِ = جار و مجرور
منبع: کانون — همان نمونه‌سؤال مستمر عربی ۳، سؤال ۱۳ ب (kanoon.ir/Downloads/ExamQuestion/164573)
تله‌ی امتحانی ⚠️
• فاعل و مفعول را با جایگاه اشتباه نگیر؛ با حرکت آخر تشخیص بده. در جمله‌ی «کَتَبَ الطّالِبُ الدَّرْسَ» هر دو اسم بعد از فعل آمده‌اند؛ آن‌که ضمه دارد (الطّالِبُ) فاعل است و آن‌که فتحه دارد (الدَّرْسَ) مفعول. ترتیب کلمات ملاک نیست، اعراب ملاک است.
• در جمله‌ی مجهول، اسم مرفوع را «فاعل» ننویس؛ چون فاعل حذف شده و آن اسم نائب فاعل است. اول مجهول بودن فعل را از روی حرکت‌هایش ثابت کن.
• خبر همیشه یک کلمه نیست؛ گاهی جار و مجرور یا یک جمله است، ولی در تحلیل همین درس، خبر مفرد همان اسم مرفوع بعد از مبتداست.
خودآزمایی
۱) در جمله‌ی «اَلشَّمْسُ مُشْرِقَةٌ» نقش «مُشْرِقَةٌ» چیست؟
جواب: خبر، مرفوع — چون جمله اسمیه است و «الشمس» مبتداست.
۲) در جمله‌ی «شُرِبَ الْماءُ» نقش «الْماءُ» چیست و چرا فاعل نیست؟
جواب: نائب فاعل، مرفوع — چون فعل «شُرِبَ» مجهول است و فاعل حذف شده است.