راهنمای خواندن: حرکت‌ها (اعراب) قرمز و نشانه‌های زمان سبزرنگ با خط طلایی‌اند.
قاعده‌ی ساده
مفعول‌به اسمی منصوب است که کارِ فعل روی آن انجام می‌شود؛ یعنی «دریافت‌کننده‌ی کار». فقط فعل‌های متعدی (مثل خواندن، نوشتن، دیدن، خوردن) مفعول‌به می‌گیرند؛ فعل‌های لازم (مثل رفتن، نشستن، خوابیدن) مفعول ندارند.
روش پیدا کردن مفعول‌به در جمله (قدم‌به‌قدم)
۱. فعل را پیدا کن.
۲. فاعل را پیدا کن (با سؤال «چه کسی؟» از فعل).
۳. حالا از فعل بپرس: «چه کسی را؟ / چه چیزی را؟» — جواب این سؤال = مفعول‌به.
۴. چک نهایی با اعراب: مفعول‌به باید منصوب باشد (فتحه/تنوین فتح؛ در مثنی «یْنِ»؛ در جمع مذکر سالم «ینَ»). اگر کلمه مرفوع بود، مفعول نیست.
۵. اگر با سؤال «چه چیزی را؟» هیچ جوابی پیدا نشد، فعل لازم است و جمله مفعول‌به ندارد.
مثال‌ها
قَرَأْتُ الْکِتابَ.
«کتاب را خواندم.»
قَرَأْتُ = فعل ماضی + فاعل (ضمیر «تُ» = من)
اَلْکِتابَ = مفعول‌به، منصوب (فتحه) ← «چه چیزی را خواندم؟ کتاب را»
«خداوند شکیبایان را دوست دارد.»
یُحِبُّ = فعل مضارع
اللهُ = فاعل، مرفوع
اَلصّابِرینَ = مفعول‌به، منصوب با «ینَ» (جمع مذکر سالم)
کَتَبَ الطّالِبانِ الرِّسالَتَیْنِ.
«آن دو دانش‌آموز، آن دو نامه را نوشتند.»
کَتَبَ = فعل ماضی
اَلطّالِبانِ = فاعل، مرفوع با «انِ» (مثنی)
اَلرِّسالَتَیْنِ = مفعول‌به، منصوب با «یْنِ» (مثنی)
زُرْتُ صَدیقِي فِي الْعیدِ.
«در عید به دیدار دوستم رفتم.»
زُرْتُ = فعل ماضی + فاعل (تُ)
صَدیقِي = مفعول‌به، منصوب («ی» = مضاف‌الیه)
فِي الْعیدِ = جار و مجرور
عَلَّمَ الْمُعَلِّمُ الطُّلّابَ الْعِلْمَ.
«معلم به دانش‌آموزان دانش آموخت.»
عَلَّمَ = فعل ماضی
اَلْمُعَلِّمُ = فاعل، مرفوع
اَلطُّلّابَ = مفعول‌به اول، منصوب
اَلْعِلْمَ = مفعول‌به دوم، منصوب (بعضی فعل‌ها مثل عَلَّمَ دو مفعول می‌گیرند)
توضیح تکمیلی: ترکیب قدم‌به‌قدم + دامِ ضمیرها
الگوریتم: ۱) فعل را پیدا کن. ۲) بپرس «چه چیز را؟ چه کس را؟» ۳) جواب = مفعول‌به. ۴) حرکت آخر را چک کن (ـَ/ـً/یْنِ/ینَ). ۵) دام‌ها: بعد از حرف جر مفعول نیست؛ و ضمیرِ چسبیده به «اسم» مضاف‌الیه است، ولی ضمیرِ چسبیده به «فعل» مفعول‌به!
«همانا معلم به دانش‌آموزان دانش‌های سودمند را می‌آموزد.»
إِنَّ = حرف تأکید و نصب
الْمُعَلِّمَ = اسمِ إنَّ، منصوب
یُعَلِّمُ = فعل مضارع، فاعلش ضمیر مستتر «هُوَ»
الطُّلّابَ = مفعول‌به‌ی اول، منصوب
الْعُلومَ = مفعول‌به‌ی دوم، منصوب (عَلَّمَ دو مفعول می‌گیرد)
الْمُفیدَةَ = صفتِ الْعُلوم، منصوب به تبعیت
مقایسه‌ی طلاییِ امتحانی: در «یَعْلَمْهُ اللهُ» (امتحان نهایی ۱۴۰۴) ضمیر «هُ» به فعل چسبیده ← مفعول‌به؛ در «کَلامِهِ» همان ضمیر به اسم چسبیده ← مضاف‌الیه. جای چسبیدن، نقش را عوض می‌کند!
حفظش کن 🧠 ـ رنگ قرمز و سؤال «را»
🔴 قرمز = منصوبات. در جدول رنگی ذهنی (برگرفته از جدول یک‌نگاهِ «فَست‌شارژ» وهاب اصغری): هر کلمه‌ای که فتحه/تنوینِ فتح/یْنِ/ینَ دارد، چراغ قرمزش روشن است؛ در محدوده‌ی این درس، چراغ قرمز یعنی به احتمال زیاد «مفعول‌به».
ترفند ترجمه (درسنامه‌های پادرس و کلاسینو): جمله را فارسی بخوان؛ هر کلمه‌ای که در ترجمه «را» گرفت، مفعول‌به است: «درس را نوشت» ← الدَّرْسَ.
کد: «قرمز یعنی بپرس: چی را؟ کی را؟» اگر جواب نداشت، آن کلمه مفعول نیست.
سه‌تاییِ ضمیر: ضمیر به فعل = مفعول‌به (منصوب)؛ ضمیر به اسم = مضاف‌الیه (مجرور)؛ ضمیر به حرف جر = مجرور به حرف جر. جمله‌ی حفظی: «چسبید به فعل، شد مفعول؛ چسبید به اسم، شد مضاف‌الیه.»
مثال‌های بیشتر
وَ ما تَفْعَلوا مِنْ خَیْرٍ یَعْلَمْهُ اللهُ.
امتحان نهایی ـ خرداد ۱۴۰۴، درس ۲، سؤال ۱۲ و ۱۵
«و هر کار نیکی انجام دهید، خدا آن را می‌داند.»
ما = ادات شرط
تَفْعَلوا = فعل شرط، مجزوم به حذف نون (واوِ آن: فاعل)
مِنْ خَیْرٍ = جار و مجرور
یَعْلَمْ = جواب شرط، مجزوم؛ «هُ» = مفعول‌به، محلاً منصوب
اللهُ = فاعل، مرفوع
منبع: کلید رسمی نهایی ۱۴۰۴، در جزوه‌ی الف‌مشاور
تَأْکُلُ النّارُ الْحَطَبَ.
نمونه‌سؤال مدرسه ـ آزمون آنلاین عربی یازدهم، دیجی‌فرم
«آتش هیزم را می‌خورد.»
تَأْکُلُ = فعل مضارع
النّارُ = فاعل، مرفوع
الْحَطَبَ = مفعول‌به، منصوب
یُریدُ اللهُ بِکُمُ الْیُسْرَ.
از همان آزمون آنلاین دیجی‌فرم
«خدا برای شما آسانی می‌خواهد.»
اللهُ = فاعل، مرفوع
بِکُمْ = جار و مجرور
الْیُسْرَ = مفعول‌به، منصوب
لا یُکَلِّفُ اللهُ نَفْساً إِلّا وُسْعَها.
تمرین کتاب درسی ـ درس ۱، تمرین ۶
«خدا کسی را جز به اندازه‌ی توانش تکلیف نمی‌کند.»
یُکَلِّفُ = فعل مضارع
اللهُ = فاعل، مرفوع
نَفْساً = مفعول‌به‌ی اول، منصوب
وُسْعَ = مفعول‌به‌ی دوم، منصوب (و مضاف)
ها = مضاف‌الیه، محلاً مجرور
منبع: paadars.com، حل تمرین ۶ درس اول
نمونه‌سؤال میان‌ترم ـ آزمون آنلاین عربی، دیجی‌فرم
«سنجابی را دیدیم که از درختی به درخت دیگر می‌پرد.»
شاهَدْنا = فعل ماضی (نا: فاعل)
سِنْجاباً = مفعول‌به، منصوب
یَقْفِزُ = فعل مضارع (جمله‌ی بعد از اسم نکره، صفتِ «سنجاب» است)
مِنْ شَجَرَةٍ = جار و مجرور (شَجَرَةٍ: مجرور به حرف جر)
إِلَی أُخْرَیٰ = جار و مجرور (أُخْرَیٰ: مجرور به حرف جر با فتحه، چون غیرمنصرف است)
«دو کتاب سودمند را در یک هفته خواندم.»
قَرَأْتُ = فعل ماضی + فاعل (تُ)
الْکِتابَیْنِ = مفعول‌به، منصوب به «یْنِ» (مثنی)
الْمُفیدَیْنِ = صفت، منصوب به «یْنِ»
فِی أُسْبوعٍ = جار و مجرور
واحِدٍ = صفتِ أُسبوع، مجرور
(تمرینی)
زَرَعَ الْفَلّاحُ الْقَمْحَ وَ الشَّعیرَ.
«کشاورز گندم و جو کاشت.»
زَرَعَ = فعل ماضی
الْفَلّاحُ = فاعل، مرفوع
الْقَمْحَ = مفعول‌به، منصوب
الشَّعیرَ = معطوف بر مفعول‌به، منصوب (از توابع، مبحث ۱۸)
(تمرینی)
یَضْرِبُ اللهُ الْأَمْثالَ لِلنّاسِ.
از تمرین‌های کتاب درسی
«خدا برای مردم مثل‌ها می‌زند.»
یَضْرِبُ = فعل مضارع
اللهُ = فاعل، مرفوع
الْأَمْثالَ = مفعول‌به، منصوب
لِلنّاسِ = جار و مجرور
منبع: hamyar.in، حل تمرین‌های کتاب
از بانک مثال ـ مفعول‌به در تست
«مردم از پادشاهی سپاسگزاری کردند که فاسدانِ میانشان را اصلاح کرد.»
مفعول‌به: مَلِکاً
منبع: دیجی‌فرم (منبع کمکی) — «آزمون عربی یازدهم انسانی، درس چهارم و پنجم، اسفند ۱۴۰۰، دبیرستان نمونه دولتی دخترانه حجاب»، سؤال ۷ (digiform.ir)
از بانک مثال ـ مفعول‌به در متن درس ۲
«دانش‌آموز از روی لجبازی از معلّم زیست‌شناسی سؤال می‌پرسید.»
مفعول‌به: مُعَلِّمَ
منبع: گام‌به‌گام درس ۲ عربی یازدهم (حالادرس و همگام‌درس — منابع کمکی)، متن درس
یُرْشِدونَهُمْ دائِماً.
از بانک مثال ـ مفعول‌به ضمیری در متن درس ۱
«همیشه آنان را راهنمایی می‌کنند.» ـهُمْ = ضمیر متصل در نقش مفعول‌به
منبع: گام‌به‌گام درس اول عربی یازدهم انسانی (kdarsi.ir — منبع کمکی)، متن درس
تله‌ی امتحانی ⚠️
• فعل لازم، مفعول ندارد! در «ذَهَبَ الطّالِبُ إِلَی الْمَدْرَسَةِ» کلمه‌ی «الطّالِبُ» فاعل است و «إلی المدرسة» جار و مجرور؛ دنبال مفعول نگرد، چون «رفتن» روی چیزی انجام نمی‌شود.
• ضمیر چسبیده به فعل، مفعول‌به است، نه فاعل: در «کَتَبْتُهُ» (آن را نوشتم)، «تُ» فاعل و «هُ» مفعول‌به است.
• مفعول‌به همیشه بلافاصله بعد از فاعل نمی‌آید؛ ممکن است بین فعل و مفعول فاصله بیفتد. ملاک، همان سؤال «چه چیزی را؟» + منصوب بودن است، نه جایگاه.
خودآزمایی
۱) در جمله‌ی «یَزْرَعُ الْفَلّاحُ الْقَمْحَ» مفعول‌به کدام است؟
جواب: اَلْقَمْحَ — «چه چیزی را می‌کارد؟ گندم را» و منصوب است.
۲) در جمله‌ی «جَلَسَ الْمُعَلِّمُ عَلَی الْکُرْسِيِّ» مفعول‌به را پیدا کن.
جواب: این جمله مفعول‌به ندارد؛ «جَلَسَ» فعل لازم است، «المعلم» فاعل و «علی الکرسي» جار و مجرور است.