راهنمای خواندن: حرکت‌ها (اعراب) قرمز و نشانه‌های زمان سبزرنگ با خط طلایی‌اند.
قاعده‌ی ساده
جمله‌ی شرطی یعنی: انجام یک کار، مشروط و وابسته به انجام کار دیگری است:
«اگر درس بخوانی (شرط)، موفق می‌شوی (نتیجه).»
ساختار ثابت:
ادات شرط + فعل شرط + … + جواب شرط
جدول ادات شرط
ادات
نوع
معنا
نکته
إِنْ
حرف شرط
اگر
فقط برای شرط
مَنْ
اسم شرط
هرکس، هرکه
برای انسان (عاقل)؛ بعد از آن فعل شرط معمولاً سوم‌شخص مفرد می‌آید
ما
اسم شرط
هرچه، هر آن‌چه
برای غیرانسان و کارها
نکته‌ی تکمیلی کتاب: «إِذا» هم در این درس می‌آید و به معنای «هرگاه/اگر» است.
جزم یعنی چه؟ وقتی فعل شرط و جواب شرط مضارع باشند، هر دو مجزوم می‌شوند:
• در صیغه‌های مفرد (یَفْعُلُ، تَفْعُلُ، أَفْعُلُ، نَفْعُلُ): حرکت آخر ساکن می‌شود ← یَجْتَهِدُ ← یَجْتَهِدْ
• در افعال خمسه (یَفْعَلانِ، تَفْعَلانِ، یَفْعَلونَ، تَفْعَلونَ، تَفْعَلینَ): نونِ آخر حذف می‌شود ← تَزْرَعونَ ← تَزْرَعوا (الفِ بعد از واو فقط در نوشتار می‌آید و خوانده نمی‌شود)
• در جمع مؤنث (یَفْعَلْنَ، تَفْعَلْنَ): نون حذف نمی‌شود و تغییری نمی‌کند.
و اگر فعل‌ها ماضی باشند؟ ادات شرط تغییری در ظاهر فعل ماضی نمی‌دهد؛ فقط در ترجمه اثر می‌گذارد: فعل شرط را مضارع التزامی («تلاش کند») و جواب شرط را مضارع اخباری یا آینده («موفق می‌شود/خواهد شد») ترجمه می‌کنیم.
روش تشخیص قدم‌به‌قدم
۱. ادات شرط را در جمله پیدا کن (إِنْ / مَنْ / ما در اول جمله با معنای شرطی).
۲. اولین فعلِ بلافاصله بعد از ادات = فعل شرط (هیچ کلمه‌ای بین ادات و فعل شرط فاصله نمی‌اندازد).
۳. فعل یا جمله‌ی بعدی که نتیجه را می‌گوید = جواب شرط.
۴. اگر هر دو فعل مضارع‌اند، جزمشان را بررسی کن (ساکن شدن آخر یا حذف نون)؛ اگر ماضی‌اند، ظاهرشان سر جایش است.
از متن کتاب
«هرکس پیش از سخن گفتن بیندیشد، از خطا سالم می‌ماند.»
مَنْ = ادات شرط
یُفَکِّرْ = فعل شرط، مجزوم
یَسْلَمْ = جواب شرط، مجزوم
إِنْ تَنْصُرُوا اللهَ یَنْصُرْکُمْ.
«اگر خدا را یاری کنید، شما را یاری می‌کند.»
إِنْ = ادات شرط
تَنْصُرُوا = فعل شرط، مجزوم با حذف نون (اصلش: تنصرونَ)
اللهَ = مفعول‌به، منصوب
یَنْصُرْکُمْ = جواب شرط، مجزوم (ساکن)؛ «کُمْ» = مفعول‌به
ما تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ یَعْلَمْهُ اللهُ.
«هر کار نیکی انجام دهید، خدا آن را می‌داند.»
ما = ادات شرط
تَفْعَلُوا = فعل شرط، مجزوم با حذف نون
مِنْ خَیْرٍ = جار و مجرور
یَعْلَمْهُ = جواب شرط، مجزوم؛ «هُ» = مفعول‌به
اللهُ = فاعل، مرفوع
مَنْ فَکَّرَ قَبْلَ الْکَلامِ قَلَّ خَطَؤُهُ.
هر دو فعل ماضی
«هرکس پیش از سخن گفتن بیندیشد (اندیشید)، خطایش کم می‌شود (کم شد).»
مَنْ = ادات شرط
فَکَّرَ = فعل شرط، ماضی (ظاهرش تغییر نکرده)
قَلَّ = جواب شرط، ماضی (فقط در ترجمه التزامی/اخباری خوانده می‌شود)
وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَی اللهِ فَهُوَ حَسْبُهُ.
جواب شرط = جمله‌ی اسمیه (طلاق: ۳)
«و هرکس بر خدا توکل کند، (خدا) برای او کافی است.»
مَنْ = ادات شرط
یَتَوَکَّلْ = فعل شرط، مجزوم
فَهُوَ حَسْبُهُ = جواب شرط به صورت جمله‌ی اسمیه که با «فَـ» شروع شده است
توضیح تکمیلی: پیدا کردن سه رکن در جمله‌ی طولانی (قدم‌به‌قدم)
در جمله‌های طولانی گم نشو؛ این ترتیب را اجرا کن:
۱. فقط ادات‌ها را شکار کن (إِنْ، مَنْ، ما، مَتیٰ، أَیْنَما، إِذا، لَوْ) ـ ادات معمولاً اولِ جمله است.
۲. اولین فعلِ بعد از ادات = فعل شرط. هرچه بین فعل شرط و جواب آمده (مفعول‌به، جار و مجرور، صفت...) جزو بدنه‌ی جمله است، رکنِ تازه‌ای نیست.
۳. جواب را از روی معنا پیدا کن: «نتیجه چیست؟» اگر جواب با «فَـ» شروع شد، آن فَـ «فاء جزاء» است و مثل تابلو نشان می‌دهد جواب از همان‌جا شروع می‌شود.
۴. نوع جواب را چک کن: مضارعِ ساده ← مجزوم می‌شود؛ اما جمله‌ی اسمیه، یا جوابی که با سَوْفَ/سَـ/قَدْ/لَنْ/ما شروع شود ← حتماً با فاء می‌آید و دیگر مجزومِ ظاهری نیست (درسنامه‌ی درس ۲ پادرس؛ کانون، درسنامه‌ی اسلوب شرطِ طهمورث سلیمانی).
«اگر کتاب «منیة المرید» شهید ثانی را مطالعه کنی، در نوشتن انشایت کمکت می‌کند.»
قدم ۱: ادات = إِنْ.
قدم ۲: اولین فعلِ بعدش = تُطالِعْ (فعل شرط، مجزوم به سکون)؛ «کِتابَ...» فقط مفعول‌به‌ی همان فعل است (بدنه‌ی جمله).
قدم ۳: نتیجه = یُساعِدْکَ (جواب شرط، مجزوم؛ کَ: مفعول‌به).
منبع جمله: متن درس ۲ کتاب درسی؛ درسنامه‌ی گاما gama.ir و گام‌به‌گام همکلاسی hamkelasi.ir
«اگر انشایت را جلوی دانش‌آموزان بخوانی، همکلاسیِ شلوغت متنبه خواهد شد.»
چون جواب با «سَوْفَ» شروع می‌شود، فاء جزاء گرفته و «یَتَنَبَّهُ» دیگر مجزوم نیست (مرفوع مانده است).
منبع: متن درس ۲ کتاب؛ درسنامه‌ی گاما
حفظش کن 🧠 ـ کد سه‌تایی و شعار «دو بُرِش»
کد سه‌تایی ارکان: «اَ ـ فِ ـ ج» = ادات، فعل شرط، جواب. جمله‌ی حفظی: «أَفِج! اول ادات، بعد فعل، بعد جواب» ـ هر جمله‌ی شرطی را با همین سه حرف برچسب بزن.
شعار جزم: «شرط یعنی دو بُرِش!» ادات جازمه هر دو فعل را می‌بُرد: یا آخرشان ساکن می‌شود، یا نونشان می‌افتد، یا حرفِ عله‌شان حذف می‌شود (تَزورُ ← تَزُرْ).
إِذا و لَوْ «مهمان»اند: کد حفظی «مهمان، بُرِش نمی‌زند» ـ این دو ادات غیرجازمه‌اند و فعلِ بعدشان مجزوم نمی‌شود (مای‌درس).
فاء جزاء = «پل»: هر وقت جواب نتوانست مستقیم مجزوم شود (جمله‌ی اسمیه بود، یا سَوْفَ/قَدْ/لَنْ/ما داشت، یا جمله‌ی طلبی بود)، یک «فَـ» مثل پل بین شرط و جواب زده می‌شود (کانون، درسنامه‌ی اسلوب شرط؛ پادرس، درسنامه‌ی درس ۲ تجربی).
مثال‌های بیشتر
وَ ما تَفْعَلوا مِنْ خَیْرٍ یَعْلَمْهُ اللهُ.
امتحان نهایی ـ خرداد ۱۴۰۴، درس ۲، سؤال ۱۲
«و هر کار نیکی انجام دهید، خدا آن را می‌داند.»
سؤال: «فعل شرط را مشخص کن.» پاسخِ کلید رسمی: تَفْعَلوا (ادات: ما؛ جواب شرط: یَعْلَمْهُ اللهُ).
منبع: جزوه‌ی الف‌مشاور، کلید رسمی
مَنْ لا یَسْتَمِعْ إِلَی الدَّرْسِ جَیِّداً یَرْسُبْ فِی الِامْتِحانِ.
امتحان نهایی ـ خرداد ۱۴۰۴، درس ۲، سؤال ۱۰؛ همان جمله در متن درس ۲ کتاب هم هست
«هرکس خوب به درس گوش ندهد، در امتحان مردود می‌شود.»
مَنْ = ادات شرط
یَسْتَمِعْ = فعل شرط، مجزوم ـ نکته: «لا» نافیه بین ادات و فعل آمده، ولی فعل باز هم مجزوم است
یَرْسُبْ = جواب شرط، مجزوم ـ در نهایی، ترجمه‌ی همین جواب شرط سؤال شده بود: «مردود می‌شود»
منبع: کلید رسمی ۱۴۰۴؛ متن کتاب درسی، درسنامه‌ی گاما
مَنْ فَکَّرَ قَبْلَ الْکَلامِ قَلَّ خَطَؤُهُ.
نمونه‌سؤال مدرسه ـ آزمون آنلاین دبیرستان فارابی امامشهر، دیجی‌فرم
«هرکس پیش از سخن گفتن بیندیشد، خطایش کم می‌شود.»
این جمله یکی از گزینه‌های سؤالِ «عَیِّنْ جَوابَ الشَّرْطِ جُمْلَةً اسْمِیَّةً» در همان آزمون بود. تحلیلش: مَنْ = ادات؛ فَکَّرَ = فعل شرط (ماضی، محلاً مجزوم)؛ قَلَّ = جواب شرط؛ خَطَؤُهُ = فاعلِ قَلَّ (و مضاف؛ هُ: مضاف‌الیه).
إِذا مَلَکَ الْأَراذِلُ هَلَکَ الْأَفاضِلُ.
متن کتاب درسی، درس ۲ ـ درسنامه‌ی پادرس
«هرگاه فرومایگان فرمانروا شوند، برترین‌ها نابود می‌شوند.»
إِذا = ادات شرطِ «غیرجازمه» (بُرِش نمی‌زند)
مَلَکَ = فعل شرط، ماضی
هَلَکَ = جواب شرط، ماضی ـ هر دو فعل ظاهرشان تغییر نکرده است
منبع: paadars.com
مَنْ صَبَرَ ظَفَرَ.
متن کتاب درسی، درس ۲ ـ درسنامه‌ی پادرس
«هرکس صبر کند، پیروز می‌شود.»
کوتاه‌ترین اسلوب شرطِ کتاب: مَنْ + صَبَرَ (فعل شرط) + ظَفَرَ (جواب شرط)؛ هر دو ماضی‌اند و در ترجمه، التزامی/اخباری خوانده می‌شوند.
منبع: paadars.com
مَنْ یَلْتَزِمْ بِها یَنْجَحْ.
متن کتاب درسی، درس ۲ ـ درسنامه‌ی گاما
«هرکس به آن‌ها پایبند باشد، موفق می‌شود.»
یَلْتَزِمْ = فعل شرط، مجزوم به سکون
یَنْجَحْ = جواب شرط، مجزوم به سکون
منبع: gama.ir، متن درس «فِی مَحْضَرِ الْمُعَلِّم»
إِنْ تَجْتَهِدْ فِی دُروسِکَ فَأَنْتَ ناجِحٌ.
تمرینی ـ برای فاء جزاء
«اگر در درس‌هایت تلاش کنی، تو موفق هستی.»
إِنْ = ادات شرط
تَجْتَهِدْ = فعل شرط، مجزوم
فَأَنْتَ ناجِحٌ = جواب شرط به صورت جمله‌ی اسمیه با «فاء جزاء» ـ چون جواب اسمیه است، آمدنِ فَـ اجباری است
تمرینی ـ برای حذف حرف عله
«هر وقت به اصفهان سفر کنی، آثار تاریخی را می‌بینی.»
مَتیٰ = ادات شرط
تُسافِرْ = فعل شرط، مجزوم به سکون
تَزُرْ = جواب شرط، مجزوم به «حذف حرف عله» (اصلش: تَزورُ)
وَ ما تُقَدَّموا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَیْرٍ تَجِدوهُ عِنْدَ اللهِ.
از بانک مثال ـ اِخْتَبِرْ نَفْسَک صفحه‌ی ۲۶ کتاب (تعیین ادات شرط، فعل شرط، جواب شرط)
ادات: ما؛ فعل شرط: تُقَدَّموا؛ جواب: تَجِدوهُ (تَجِدوا)
منبع: ماگرتا (منبع کمکی) — «جواب تمرینات درس دوم عربی یازدهم تجربی و ریاضی»، اختبر نفسک صفحه‌ی ۲۶ (magerta.ir)
از بانک مثال ـ اِخْتَبِرْ نَفْسَک صفحه‌ی ۲۶ کتاب
ادات: إِنْ؛ فعل شرط: تَنْصُروا؛ جواب: یَنْصُرْ
منبع: ماگرتا (منبع کمکی) — همان «جواب تمرینات درس دوم»
وَ إِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلونَ قالوا سَلاماً.
از بانک مثال ـ اِخْتَبِرْ نَفْسَک صفحه‌ی ۲۶ کتاب
ادات: إِذا؛ فعل شرط: خاطَبَ؛ جواب: قالوا
منبع: ماگرتا (منبع کمکی) — همان «جواب تمرینات درس دوم»
إِنْ تَزْرَعوا الْعَدْوانَ تَحْصُدوا الْخُسْرانَ.
از بانک مثال ـ اِخْتَبِرْ نَفْسَک صفحه‌ی ۲۶ کتاب
ادات: إِنْ؛ فعل شرط: تَزْرَعوا؛ جواب: تَحْصُدوا
منبع: ماگرتا (منبع کمکی) — همان «جواب تمرینات درس دوم»
إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ.
از بانک مثال ـ تمرین پنجم صفحه‌ی ۳۰ کتاب
«وَ ما تَفْعَلوا مِنْ خَیْرٍ یَعْلَمْهُ اللهُ» و این آیه (اسراء: ۷) هر دو در تمرین پنجم صفحه‌ی ۳۰ کتاب‌اند.
منبع: ماگرتا (منبع کمکی) — همان صفحه، تمرین پنجم صفحه‌ی ۳۰
ما مَرَّ فی قَلْبِکَ جَرَیٰ عَلیٰ لِسانِکَ.
از بانک مثال ـ جمله‌های شرطی درس ۲
منبع: گزینه دو (منبع کمکی) — «جملات شرطی درس دوم عربی یازدهم» (mag.gozine2.ir)
از بانک مثال ـ مثال جزوه
ادات: مَنْ؛ فعل شرط: یَتَأَمَّلْ؛ جواب: یَسْلَمْ
منبع: مای‌درس (منبع کمکی) — «جزوه جامع عربی یازدهم، فصل ۲» (my-dars.com)
از بانک مثال ـ ارجاع همکلاسی: جزوه‌ی اختصاصی همین مبحث با عنوان «جزوه قواعد درس دوم عربی یازدهم (اسلوب شرط)»، استاد مریم یادگاری، در همکلاسی پیدا شد (hamkelasi.ir)؛ اما متن سؤال‌هایش داخل فایل دانلودی است و استخراج متنی نشد، پس فقط به‌عنوان منبع ارجاعی ثبت می‌شود و سؤالی از آن نقل نشده است.
تله‌ی امتحانی ⚠️
• «ما» همیشه شرطی نیست! در «ما حَضَرَ صَدیقِي» کلمه‌ی «ما» حرف نفی است («دوستم حاضر نشد»)، چون بعدش فقط یک فعل آمده و جواب شرطی در کار نیست. مای شرطی حتماً دو فعل را با هم می‌آورد.
• «مَنْ» شرطی را با «مِنْ» حرف جر اشتباه نگیر و «مَنْ» استفهامی (کیست؟) و موصولی (کسی که) هم داریم؛ مَنِ شرطی در اول جمله می‌آید و دو فعل همراهش است.
• ترجمه‌ی جاافتاده: فعل شرط مضارع را باید التزامی ترجمه کنی («تلاش کند» نه «تلاش می‌کند») و جواب شرط را اخباری یا آینده («موفق می‌شود/خواهد شد»). این دقیقاً همان‌جایی است که در ترجمه نمره می‌رود.
• در افعال خمسه، نشانه‌ی جزم حذف نون است، نه ساکن؛ و آن الفِ آخرِ «تزرعوا» نشانه‌ی جمع نیست که بخواهی حذفش کنی، فقط رسم‌الخط است.
خودآزمایی
۱) در جمله‌ی «إِنْ تَصْبِرْ تَنَلِ النَّجاحَ» ادات شرط، فعل شرط و جواب شرط را مشخص کن.
جواب: إِنْ = ادات شرط؛ تَصْبِرْ = فعل شرط (مجزوم به سکون)؛ تَنَلْ = جواب شرط (مجزوم به سکون).
۲) صورت درستِ مجزومِ فعل شرط را انتخاب کن: «ما تَکْتُبونَ…» ← الف) ما تَکْتُبونْ ب) ما تَکْتُبُوا
جواب: گزینه‌ی «ب» — در افعال خمسه، جزم با حذف نون انجام می‌شود: تَکْتُبُوا.
منابع این فاز
۱. گاما — درسنامه‌ی آموزشی عربی (۲) یازدهم تجربی و ریاضی، درس ۲ «في مَحْضَرِ الْمُعَلِّم» (بخش «اِعلَموا: أُسلوبُ الشَّرطِ وَ أَدَواتُهُ» و مثال‌های کتابی درس): gama.ir/dars/detail/1777
۲. کانون فرهنگی آموزش — «جمله شرطیه؛ نکته و تست» (قواعد درس دوم عربی یازدهم، تست‌های تشخیص مَن/مای شرطی): kanoon.ir/Article/297688
۳. کانون فرهنگی آموزش — جزوه نکات عربی یازدهم انسانی (مطابقت صفت و موصوف): kanoon.ir/Article/213166
۴. فرادرس — «محل اعرابی شامل چیست؟» (مرفوع/منصوب/مجرور، مضاف‌الیه و مجرور به حرف جر، با مثال‌های یازدهم): blog.faradars.org — محل اعرابی
• جزوه‌ی «بررسی سؤالات امتحان نهایی عربی ۲ تجربی و ریاضی» (خرداد ۱۴۰۴ و ۱۴۰۳)، بر اساس کلید رسمی مرکز سنجش ـ الف‌مشاور: alefmoshaver.com (سؤالات محل اعرابی ۱۵ و ۱۷ نهایی، اسلوب شرط سؤال ۱۲، مبتدا و خبر سؤال ۱۷)
• درسنامه‌ی آموزشی عربی (۲) یازدهم تجربی و ریاضی، درس ۲ «فِی مَحْضَرِ الْمُعَلِّم» (متن کامل درس + بخش اِعلَموا: اسلوب شرط) و بانک نمونه‌سؤال درس ۱ و ۲ ـ گاما: gama.ir
• گام‌به‌گام عربی یازدهم تجربی و ریاضی (حل تمرین‌های درس ۱ و ۲) و جزوه‌ی قواعد درس دوم (استاد مریم یادگاری) ـ همکلاسی: hamkelasi.ir
• حل تمرین ۶ درس اول عربی یازدهم (محل اعرابی کلمات) ـ پادرس: paadars.com
• «اسلوب شرط و ادواته»، درسنامه‌ی عربی یازدهم (طهمورث سلیمانی) ـ کانون: kanoon.ir/Article/285956
• درسنامه‌ی درس دوم عربی یازدهم تجربی و ریاضی (فاء جواب شرط)، ماهرخ گوهررستمی ـ پادرس: static.paadars.com
• «فَست‌شارژ عربی» (جدول یک‌نگاهِ نقش‌ها و نشانه‌های اعراب)، وهاب اصغری ـ نشر پیشرفت: pishraftpub.com
• جزوه‌ی آموزش نقش‌های دستوری (جدول مرفوعات/منصوبات/مجرورات) ـ وبلاگ آموزش عربی صحرایی: sahrainfo.blogfa.com
• الفیه‌ی ابن‌مالک، ابیات حروف جر (با شرح ابن‌عثیمین) ـ al-fatawa.com و books.islam-db.com
• درسنامه‌ی ترکیب اضافی و وصفی (قاعده‌ی سه اسم و تطابق صفت با محل) ـ کلاسینو: classino.com
• درسنامه‌ی نائب فاعل و فعل مجهول ـ learnoman.com و saborah.net
• آزمون‌های آنلاین عربی مدارس (دبیرستان شهید نصیری لاری؛ میان‌ترم‌ها؛ دبیرستان فارابی امامشهر) ـ digiform.ir
• دوره‌های «شلیک نهایی عربی یازدهم» و «صفر تا صد عربی یازدهم» (حل تمرین شب امتحان) ـ آلاء: alaatv.com
• کانال تلگرام «زنگ عربی» ولی برجی (t.me/s/borjiarabi) ـ پاسخ به پرسش‌های مشتقات نظام جدید