راهنمای خواندن: حرکت‌ها (اعراب) قرمز و نشانه‌های زمان سبزرنگ با خط طلایی‌اند.
قاعده‌ی ساده
تابع یعنی کلمه‌ای که «سایه‌ی» کلمه‌ی قبل از خودش است و اعرابش را از او می‌گیرد. مهم‌ترین تابع در این درس، صفت (نعت) است: کلمه‌ای که ویژگیِ اسم قبل از خودش (موصوف/منعوت) را می‌گوید.
ترتیب در عربی برعکس فارسی است: اول موصوف، بعد صفت — «کتابِ زیبا» می‌شود: کِتابٌ جَمیلٌ.
موصوف «الـ» دارد ← صفت هم «الـ» دارد؛ موصوف نکره (تنوین) ← صفت هم نکره
روش تشخیص قدم‌به‌قدم
۱. دو اسمِ پشت سر هم پیدا کن که دومی، اولی را توصیف کند («چطور؟ چه جور؟» — کتابٌ جمیلٌ = کتابِ چگونه؟ زیبا).
۲. چهار تطابق را یکی‌یکی چک کن: اعراب، جنس، عدد، الـ.
۳. اگر هر ۴ درست بود ← ترکیب وصفی است و کلمه‌ی دوم صفت است.
۴. اگر اسم دوم توصیف نمی‌کند و معنای «ـِ» (مالکیت/وابستگی) می‌دهد ← ترکیب اضافی است و کلمه‌ی دوم مضاف‌الیه (مورد ۱۷).
مثال‌ها (موافق)
جاءَ طالِبٌ مُجْتَهِدٌ.
«دانش‌آموزی کوشا آمد.»
جاءَ = فعل ماضی
طالِبٌ = فاعل، مرفوع (موصوف: مفرد، مذکر، نکره)
مُجْتَهِدٌ = صفت، مرفوع — هر ۴ تطابق کامل ✔
رَأَیْتُ الطّالِبَ الْمُجْتَهِدَ.
«دانش‌آموز کوشا را دیدم.»
رَأَیْتُ = فعل ماضی + فاعل (تُ)
اَلطّالِبَ = مفعول‌به، منصوب (موصوف: معرفه با الـ)
اَلْمُجْتَهِدَ = صفت، منصوب و معرفه با الـ ✔
«معلم (زن) فعال، در مدرسه است.»
اَلْمُعَلِّمَةُ = مبتدا، مرفوع (موصوف: مؤنث)
اَلنَّشیطَةُ = صفت، مرفوع و مؤنث ✔
فِي الْمَدْرَسَةِ = جار و مجرور در نقش خبر
اَلطّالِبانِ الْمُجْتَهِدانِ نَجَحا.
«آن دو دانش‌آموز کوشا موفق شدند.»
اَلطّالِبانِ = مبتدا، مرفوع با «انِ» (موصوف: مثنی)
اَلْمُجْتَهِدانِ = صفت، مرفوع با «انِ» (مثنی) ✔
نَجَحا = فعل ماضی + فاعل؛ جمله‌ی «نجحا» خبر است
اِشْتَرَیْتُ کِتابَیْنِ جَدیدَیْنِ.
«دو کتاب تازه خریدم.»
اِشْتَرَیْتُ = فعل ماضی + فاعل (تُ)
کِتابَیْنِ = مفعول‌به، منصوب با «یْنِ» (موصوف: مثنی)
جَدیدَیْنِ = صفت، منصوب با «یْنِ» (مثنی) ✔
هشدار: مثال نقضِ ظاهری ⚠️
عِنْدِي کُتُبٌ مُفیدَةٌ.
«کتاب‌های سودمندی دارم.»
عِنْدِي = جار و مجرور/ظرف در نقش خبر مقدم
کُتُبٌ = مبتدای مؤخر، مرفوع (موصوف: جمع مکسرِ غیرانسان)
مُفیدَةٌ = صفت — ولی مفرد مؤنث آمده، نه جمع!
این «نقض» نیست، خودِ قاعده است: وقتی موصوف جمعِ غیرعاقل (غیرانسان) باشد، صفت به صورت مفرد مؤنث می‌آید؛ مثل: کُتُبٌ مُفیدَةٌ، أَحْجارٌ جَمیلَةٌ. پس در تست، گزینه‌ای مثل «کُتُبٌ مُفیدونَ» برای کتاب‌ها غلط است، هرچقدر هم «جمع با جمع» به نظرت منطقی بیاید.
توضیح تکمیلی: ترکیب قدم‌به‌قدم با چک‌لیست چهارتایی
الگوریتم: ۱) دو اسمِ پشت سر هم پیدا کن. ۲) از دومی بپرس: «اولی چطور است؟» اگر جواب داد، صفت است. ۳) چک‌لیست چهارتایی را روی هر دو اجرا کن: الـ/تنوین، جنس، عدد، اعراب. ۴) هر چهار تا تیک خورد ← ترکیب وصفی است؛ اگر اسمِ دوم معنای «ـِ» (مالکیت/وابستگی) می‌داد ← اضافی است، برگرد به مبحث ۱۷.
«داستانی لذت‌بخش و تازه را در انجمنی ادبی خواندم.»
قَرَأْتُ = فعل ماضی + فاعل (تُ)
قِصَّةً = مفعول‌به، منصوب (موصوف: نکره، مؤنث، مفرد، منصوب)
مُمتِعَةً = صفتِ اول ـ چک‌لیست: نکره ✔ مؤنث ✔ مفرد ✔ منصوب ✔
جَدیدَةً = صفتِ دوم (یک موصوف می‌تواند چند صفت داشته باشد)
فِی مَجْلِسٍ = جار و مجرور (موصوف: نکره، مذکر، مفرد، مجرور)
أَدَبِيٍّ = صفتِ مَجْلِس ـ هر چهار تطابق برقرار است ✔
حفظش کن 🧠 ـ شعار چهارکلمه‌ای
شعار ریتم‌دار چهارکلمه‌ای: «نوع، جنس، عدد، اعراب ـ سایه‌ات را گم نکن!» صفت مثل سایه است: هر چهار ویژگی‌اش (نوع = معرفه/نکره بودن، جنس، عدد، اعراب) باید عینِ موصوف باشد. کد اختصاری: «ن‌ج‌ع‌ا».
نکته‌ی طلایی کلاسینو: «صفت، تابعِ اعراب است، نه تابعِ حرکتِ ظاهری.» مثال خودشان: «سَمِعْتُ أَصْواتٍ عَجیبَةً» ـ أَصْواتٍ ظاهراً مجرور دیده می‌شود، ولی چون مفعول‌به است «محلاً منصوب» حساب می‌شود و صفتش عَجیبَةً با فتحه آمده است. پس حرکتِ ظاهری را نه، «نقش» را دنبال کن.
قاعده‌ی سه‌اسم (کلاسینو): «اوّل اضافه، بعد وصف» ـ در «أَراضِی جَدِّی الطَّویلَةِ» صفت بعد از مضاف‌الیه آمده و مالِ مضاف‌الیه است؛ اعرابش لو می‌دهد مالِ کیست.
مثال‌های بیشتر
اَلْحِرْباءُ ذاتُ عُیونٍ مُتَحَرِّکَةٍ.
نمونه‌سؤال مدرسه ـ آزمون آنلاین عربی دبیرستان شهید نصیری لاری، دیجی‌فرم؛ سؤال «عَیِّنِ الْخَطَأَ»
«آفتاب‌پرست دارای چشم‌های چرخان است.»
در سؤال آزمون، برای «مُتَحَرِّکَةٍ» نقشِ «مضاف‌الیه» داده شده بود و همین گزینه‌ی خطا بود! درستش:
الْحِرْباءُ = مبتدا، مرفوع
ذاتُ = خبر، مرفوع (و مضاف)
عُیونٍ = مضاف‌الیه، مجرور
مُتَحَرِّکَةٍ = صفتِ عُیون، مجرور به تبعیت
منبع: digiform.ir
اَلتَّعَنُّتُ طَرْحُ سُؤالٍ صَعْبٍ.
امتحان نهایی ـ خرداد ۱۴۰۴، درس ۲ (از مثال ۱۰ مبحث ۱۵)
«مُچ‌گیری، مطرح‌کردنِ پرسشی دشوار است.»
صَعْبٍ = صفتِ سُؤالٍ، مجرور ـ هر چهار تطابق برقرار است: نکره، مذکر، مفرد، مجرور ✔
منبع: کلید رسمی نهایی ۱۴۰۴، در جزوه‌ی الف‌مشاور
سَمِعْتُ أَصْواتٍ عَجیبَةً فِی الْغابَةِ.
درسنامه‌ی کلاسینو
«صداهای عجیبی در جنگل شنیدم.»
سَمِعْتُ = فعل ماضی + فاعل (تُ)
أَصْواتٍ = مفعول‌به، محلاً منصوب (لفظاً شبیه مجرور)
عَجیبَةً = صفت، منصوب به تبعیت از «محل» موصوف
فِی الْغابَةِ = جار و مجرور
منبع: جزوه‌ی کلاسینو، classino.com
أَراضِی جَدِّی الطَّویلَةِ واسِعَةٌ.
درسنامه‌ی کلاسینو
«زمین‌های پدربزرگِ قدبلندم پهناور است.»
أَراضِی = مبتدا، مرفوع (و مضاف)
جَدِّی = مضاف‌الیه، مجرور (جَدّ + ی)
الطَّویلَةِ = صفتِ جَدّ، مجرور به تبعیت ـ صفت بعد از مضاف‌الیه آمده و مالِ اوست
واسِعَةٌ = خبر، مرفوع
منبع: کلاسینو
از بانک مثال ـ تست ترجمه به عربی (جمله‌ی وصفیه)، تست ۴۳۴
تست: «امروز از بازار انگشتری نقره‌ای را که دیروز آن را دیده بودم خریدم» ← پاسخ درست همین جمله است: خاتَماً نکره + فِضّیّاً صفت + قَدْ رَأَیْتُهُ جمله‌ی وصفیه
منبع: کانون — «عربی پایه یازدهم: مبحث جمله وصفیه»، محمدامین ترابی (kanoon.ir/Article/281313)
از بانک مثال ـ تست «عَیِّنِ الصَّحیحَ»، تست ۴۳۶
گزینه‌ی صحیح همین جمله است: جمله‌ی یُساعِدْنَ بعد از نکره‌ی عالِماتٍ وصفیه است. در همان مقاله، تست‌های ۴۴۷ و ۴۵۴ هم درباره‌ی جمله‌ی بعد از نکره‌اند.
منبع: کانون — همان مقاله‌ی جمله وصفیه (kanoon.ir/Article/281313)
أُفَتِّشُ عَنْ صَدیقٍ یُساعِدُنی.
از بانک مثال ـ فعل بعد از نکره، سؤال ۶
جمله‌ی یُساعِدُنی وصفیه است و چون نکره + مضارع است، در ترجمه به صورت استمراری می‌آید؛ سؤال ۱۵ همان آزمون نیز درباره‌ی جمله‌ی بعد از نکره است.
منبع: دیجی‌فرم (منبع کمکی) — «آزمون عربی یازدهم انسانی، درس چهارم و پنجم، اسفند ۱۴۰۰، دبیرستان نمونه دولتی دخترانه حجاب» (digiform.ir)
از بانک مثال ـ مرتبط: جدول ترجمه‌ی فعل بعد از نکره
در قواعد درس چهارم، جدول ترجمه‌ی ترکیب «ماضی + نکره + مضارع» و حالت‌های آن آمده است (نکره + مضارع = جمله‌ی وصفیه با ترجمه‌ی استمراری و...).
منبع: فرادرس (منبع کمکی) — «قواعد عربی یازدهم تجربی و ریاضی، درس‌به‌درس» (blog.faradars.org)
تله‌ی امتحانی ⚠️
• وصفی یا اضافی؟ رایج‌ترین تله: «لُغَةُ الْعَرَبِ» اضافی است (مضاف‌الیه)، ولی «اَللُّغَةُ الْعَرَبِیَّةُ» وصفی است (صفت). راه تشخیص: در وصفی، هر دو کلمه «الـ» دارند و حرکت آخرشان یکی است؛ در اضافی، کلمه‌ی اول «الـ» ندارد و دومی حتماً مجرور است.
• صفتِ موصوفِ مجرور هم مجرور می‌شود؛ خیلی‌ها فقط رفع و نصب را چک می‌کنند و در جمله‌هایی مثل مثال ۳ صفت را اشتباه مرفوع/منصوب می‌خوانند.
• در تست‌های «عیّن الخطأ» (گزینه‌ی غلط را پیدا کن)، معمولاً یک تطابق را عمداً خراب می‌کنند: مثل «رَأَیْتُ طالِباً مُجْتَهِدٌ» که صفت باید منصوب می‌بود. هر ۴ مورد را دانه‌دانه چک کن.
خودآزمایی
۱) صفت را در جمله‌ی «قَرَأْتُ قِصَّةً قَصیرَةً» پیدا کن و تطابقش را با موصوف بگو.
جواب: قَصیرَةً صفتِ «قِصَّةً» است؛ تطابق کامل: هر دو منصوب، مؤنث، مفرد و نکره‌اند.