راهنمای خواندن: حرکت‌ها (اعراب) قرمز و نشانه‌های زمان سبزرنگ با خط طلایی‌اند.
قاعده به زبان ساده
از نظر شمار (چند تا؟)
اسم عربی سه حالته؛ یعنی برخلاف فارسی که فقط «یکی» و «چند تا» داریم، عربی برای «دقیقاً دو تا» هم کلمه‌ی جدا می‌سازه:
مفرد: فقط یک نفر یا یک چیز: طالِب (یک دانش‌آموز).
مثنی: دقیقاً دو نفر یا دو چیز. دستور ساختش خیلی راحته: مفرد + انِ یا یْنِ. «انِ» وقتیه که کلمه نقش فاعل/مبتدا داره (حالت مرفوعی) و «یْنِ» وقتیه که مفعول باشه یا بعد از حرف جرّ بیاد (حالت منصوبی/مجروری): طالِبانِ (دو دانش‌آموز)، کِتابَیْنِ (دو کتاب را).
جمع: سه تا و بیشتر. دو جور داریم:
جمع سالم: مفرد سالم و دست‌نخورده می‌مونه، فقط یه پسوند می‌گیره. جمع مذکر سالم: ونَ / ینَ (مُسْلِمونَ/مُسْلِمینَ). جمع مؤنث سالم: «ة» آخر مفرد حذف می‌شه و ات میاد جاش (مُعَلِّمَة ← مُعَلِّمات).
جمع مکسر: مفرد «می‌شکنه» و شکلش عوض می‌شه؛ هیچ قاعده‌ی ثابتی نداره و حفظیه: کِتاب ← کُتُب، رَجُل ← رِجال، قَلَم ← أَقْلام.
از نظر جنس (مذکر یا مؤنث؟)
هر اسم عربی یا مذکره یا مؤنث؛ حالت سوم نداریم. مذکر نشانه‌ی خاصی نداره (حالت عادی کلمه). مؤنث دو جوره:
مؤنث با علامت: آخرش یکی از نشانه‌های تأنیثه: ة (شَجَرَة = درخت)، الف مقصوره ـی (کُبْریٰ = بزرگ‌تر/بزرگ‌ترین ـ مؤنث)، الف ممدوده ـاء (حَمْراء = سرخ/قرمز ـ مؤنث).
مؤنث قراردادی (بدون علامت): کلمه نشانه نداره ولی مؤنث حساب می‌شه و فقط باید حفظش کنی. مهم‌ترین‌هاش: شَمْس (خورشید)، أَرْض (زمین)، نار (آتش)، رِیح (باد)، نَفْس (جان/خود)، حَرْب (جنگ)، دار (خانه)، بِئْر (چاه)؛ اسم شهرها و کشورها؛ و اعضای جفت بدن مثل عَیْن (چشم)، أُذُن (گوش)، یَد (دست)، رِجْل (پا).
نکته‌ی کلیدی: جنسِ یه جمع رو از روی مفردش تشخیص بده؛ مفردش هرچی بود، جمعش هم همونه. مثلاً «إخْوَة» (برادران) مذکره چون مفردش «أَخ» (برادر) مذکره.
جدول خلاصه (با نمونه‌ی «طالِب/طالِبَة»)
شمار
مذکر
مؤنث
دستور ساخت
مفرد
طالِبٌ
طالِبَةٌ
—
مثنی
طالِبانِ / طالِبَیْنِ
طالِبَتانِ / طالِبَتَیْنِ
مفرد + انِ / یْنِ (در مؤنث، «ة» به «ت» برمی‌گردد)
جمع مذکر سالم
طالِبونَ / طالِبینَ
—
مفرد مذکر + ونَ / ینَ
جمع مؤنث سالم
—
طالِباتٌ
حذف «ة» + ات
جمع مکسر
طُلّابٌ
طُلّابٌ
بی‌قاعده و حفظی؛ شکل مفرد می‌شکند
نشانه‌های مؤنث: ة (مُعَلِّمَة)، ـی الف مقصوره (صُغْریٰ)، ـاء الف ممدوده (خَضْراء) + گروه قراردادی (شَمْس، أَرْض، رِیح، عَیْن...).
مثال‌ها
هٰذا طالِبٌ مُجْتَهِدٌ.
ترجمه: این یک دانش‌آموز (پسر) کوشاست. (طالِب: مفرد مذکر)
هَاتانِ طالِبَتانِ ناجِحَتانِ.
ترجمه: این دو دانش‌آموز (دختر) موفق‌اند. (طالِبَتانِ: مثنی مؤنث؛ «ة» طالِبَة به «ت» برگشته و «انِ» گرفته.)
رَأَیْتُ الْمُعَلِّمَیْنِ فِی الْمَدْرَسَةِ.
ترجمه: آن دو معلم را در مدرسه دیدم. (الْمُعَلِّمَیْنِ: مثنی با «یْنِ»، چون نقش مفعول دارد.)
اَلْمُسْلِمُونَ یُصَلُّونَ فِی الْمَسْجِدِ.
ترجمه: مسلمانان در مسجد نماز می‌خوانند. (مُسْلِمُونَ: جمع مذکر سالم با «ونَ»)
اَلْمُعَلِّماتُ مُخْلِصاتٌ فِی عَمَلِهِنَّ.
ترجمه: معلم‌های زن در کارشان مخلص‌اند. (مُعَلِّمات: جمع مؤنث سالم با «ات»)
قَرَأْتُ کُتُبًا کَثِیرَةً فِی الْعُطْلَةِ.
ترجمه: در تعطیلات کتاب‌های زیادی خواندم. (کُتُب: جمع مکسرِ «کِتاب»؛ شکل مفرد کامل عوض شده.)
اَلشَّمْسُ مُشْرِقَةٌ وَ الرِّیحُ شَدِیدَةٌ.
ترجمه: خورشید درخشان است و باد شدید است. (شَمْس و رِیح هیچ نشانه‌ای ندارن ولی مؤنث قراردادی‌ان؛ برای همین خبرهاشون «مُشْرِقَة» و «شَدِیدَة» با «ة» اومده.)
توضیح تکمیلی — الگوریتم تشخیص شمار و جنس
قدم اول، آخرِ کلمه را بخوان: «انِ/یْنِ» دیدی ← مثنی تمام است. «ونَ/ینَ» دیدی ← جمع مذکر سالم.
قدم دوم، اگر «ات» دیدی، عجله نکن: اول مفردش را بساز؛ اگر با حذف «ات» و برگرداندن «ة» مفردِ سالم به دست آمد (مُعَلِّمَة ← مُعَلِّمات) ← جمع مؤنث سالم؛ اگر مفردش کلمه‌ی دیگری بود (وَقْت ← أَوْقات) ← جمع مکسر است.
قدم سوم، اگر هیچ پسوند سالمی نبود و شکل کلمه با مفردش فرق داشت (کِتاب ← کُتُب) ← جمع مکسر.
قدم چهارم، جنس را از مفرد بگیر: جنسِ جمع = جنسِ مفردش؛ مفرد مؤنث بود (با نشانه یا قراردادی) جمع هم مؤنث است.
مثال حل‌شده‌ی قدم‌به‌قدم: در جمله‌ی «رَأَیْتُ طالِبَیْنِ فِی الْمَکْتَباتِ الْکَبیرَةِ»:
طالِبَیْنِ: آخرش «یْنِ» است (قدم ۱) ← مثنی مذکر؛ «یْنِ» آمده چون مفعول است.
الْمَکْتَباتِ: «ات» دارد؛ مفردش «مَکْتَبَة» سالم برمی‌گردد (قدم ۲) ← جمع مؤنث سالم.
ترجمه: دو دانش‌آموز را در کتابخانه‌های بزرگ دیدم.
حفظش کن — پله‌ی ۱-۲-۳، داستان مؤنث‌ها و شعر «ات»
تصویر پله: شمار را مثل پله ببین: پله‌ی ۱ = مفرد (طالِب)، پله‌ی ۲ = مثنی (مفرد + انِ/یْنِ)، پله‌ی ۳ به بالا = جمع. برای مثنی فقط یک فرمول داری: «مفرد + ان = دو تا».
شعر چهار مکسرِ «ات»دار (با ریتم بخوان تا جا بیفتد): «أَصْوات، أَوْقات، أَبْیات، أَمْوات — اتِ آخرشان گولت نزند، این‌ها مکسرند!» همین چهار کلمه تله‌ی ثابت امتحان‌هاست.
داستان یک‌خطیِ مؤنث‌های بی‌نشانه: «خورشید (شَمْس) بر زمین (أَرْض) تابید، باد (رِیح)آتش (نار) را شعله‌ور کرد؛ با چشم (عَیْن) دیدم، با گوش (أُذُن) شنیدم، با دست (یَد) گرفتم و با پا (رِجْل) فرار کردم!» — هشت مؤنث قراردادیِ پرتکرار در یک صحنه.
پسوندهای «ین»دارِ مکسر (از جزوه‌ی ملل): بَساتین، شَیاطین، مَساکین، قَوانین، مَیادین، مَضامین، عَناوین، تَمارین — «ین» دارند ولی جمع مکسرند، نه مذکر سالم؛ چون مفردشان (بُستان، قانون...) با این پسوند ساخته نشده است.
مثال‌های بیشتر
لا یَأْکُلُ الْإِنْسانُ لَحْمَ الْحَیَوانِ مَیْتاً.
(نهایی عربی یازدهم، خرداد ۱۴۰۴ — سؤال «مفرد یا جمع»؛ جزوه‌ی الف‌مشاور) ترجمه: انسان گوشت حیوانِ مرده را نمی‌خورد. (پاسخ سؤال نهایی: لَحْم مفرد است و جمع مکسرش لُحوم می‌شود.)
هٰذِهِ مَطاعِمُ لَها غِذاءٌ أَفْضَلُ.
(نهایی عربی یازدهم، خرداد ۱۴۰۴ — جزوه‌ی الف‌مشاور) ترجمه: این‌ها رستوران‌هایی‌اند که غذای بهتری دارند. (مَطاعِم = جمع مکسرِ «مَطْعَم» و اسم مکان است.)
کانَ النّاسُ أُمَّةً واحِدَةً.
(نهایی عربی دوازدهم، خرداد ۱۴۰۲ — ستاره) ترجمه: مردم امتی یگانه بودند. (اَلنّاس = جمع مکسر؛ أُمَّة = مفرد مؤنث با «ة»)
رَأَیْتُ بَساتینَ خَضْراءَ فِی الْمَدینَةِ.
(جزوه‌ی آموزشگاه ملل) ترجمه: باغ‌های سرسبزی را در شهر دیدم. (بَساتین با «ین» تمام می‌شود ولی جمع مکسر است؛ خَضْراء مؤنث با الف ممدوده «ـاء» است.)
بَناتُ الْمَدْرَسَةِ مُجْتَهِداتٌ.
(جزوه‌ی پولادی — ملحق به جمع مؤنث سالم) ترجمه: دختران مدرسه کوشا هستند. (بَنات از گروه ملحق به جمع مؤنث سالم است؛ خبرش هم «مُجْتَهِدات» جمع مؤنث سالم آمده.)
کَتَبَ الطّالِبانِ الدَّرْسَیْنِ فِی ساعَتَیْنِ.
(مثال آموزشی — سه مثنی پشت سر هم) ترجمه: آن دو دانش‌آموز، دو درس را در دو ساعت نوشتند. (طالِبانِ با «انِ» چون فاعل است؛ دَرسَیْنِ و ساعَتَیْنِ با «یْنِ» چون مفعول و مجرورند.)
(نمونه‌سؤال گاما، عربی یازدهم فنی) ترجمه: «ورود» مفرد است و «صنعتگران» جمع مکسر است.
اَلنّاسُ أَعْداءُ ما جَهِلوا.
(پادرس — حل تمرین ۱ درس ۲ عربی یازدهم؛ سؤال تمرین: «جمع مکسر و مفردش را مشخص کن»، حدیث امام علی (ع)) ترجمه: مردم دشمنِ آن چیزی هستند که نمی‌دانند. (أَعْداء = جمع مکسرِ «عَدُوّ»؛ اَلنّاس هم جمع مکسرِ «إِنْسان» است.)
النّاسُ أَعْداءُ ما جَهِلُوا
(واقعی — جمع مکسّر و مفردش) سؤال: «اَلْجَمْعُ الْمُکَسَّرُ وَ مُفْرَدُهُ»؛ پاسخ: أَعْداء جمع مکسّر است و مفردش عَدُوّ است. ترجمه: مردم دشمنِ چیزی هستند که نمی‌شناسند. (منبع: پادرس — «حل تمرین ۱ درس ۲ عربی یازدهم».)
الْمَیْت ← الْأَمْوات ؛ زَعانِف ← زَعْنَفَة
(واقعی — جمع و مفرد در آزمون) جمعِ «الْمَیْت» = الْأَمْوات؛ مفردِ «زَعانِف» = زَعْنَفَة. (منبع: گاما — «آزمون نوبت اول درس عربی ۲ یازدهم معارف، دی ۱۴۰۳».)
أَکْتُبِ الْجَمْعَ أَوِ الْمُفْرَدَ
(واقعی — صورت سؤال جمع/مفرد) یعنی: جمع یا مفرد کلمه‌ها را بنویس. (منبع: کانون — «نمونه سوال امتحانی مستمر عربی ۳، آبان ۱۴۰۴، دبیرستان شمس خوی»، سؤال ۴؛ خودِ کلمه‌های سؤال در OCR آزمون خوانا نبود.)
(مرتبط — منبع کمکی) پاسخ سؤال اول: الْمَجال؛ پاسخ سؤال دوم: بَرامِج. (منبع: دیجی‌فرم، منبع کمکی خارج از چهار سایت هدف — «آزمون درس ۳ عربی ۳ دبیرستان فاطمیه».)
تله‌ی امتحانی ⚠️
این چهار تا کلمه آخرشون «ات» داره ولی جمع مؤنث سالم نیستن، جمع مکسرن: أَصْوات (صداها)، أَوْقات (وقت‌ها)، أَبْیات (بیت‌ها/خانه‌ها)، أَمْوات (مرده‌ها). هر کلمه‌ای که به «ات» ختم شد رو فوری مؤنث سالم ننویس! یه تله‌ی دیگه: «إخْوَة» و «طَلَبَة» آخرشون «ة» دارن ولی مذکرن، چون این «ة» علامت تأنیث نیست و مفردشون (أَخ، طالِب) مذکره.
خودآزمایی
سؤال ۱: مثنی و جمع مکسرِ «کِتاب» و «رَجُل» را بنویس.
کِتاب ← کِتابانِ / کِتابَیْنِ ـ کُتُب؛ رَجُل ← رَجُلانِ / رَجُلَیْنِ ـ رِجال.
سؤال ۲: کدام گزینه جمع مکسر است؟ الف) مُعَلِّمُونَ ـ ب) مَکْتَباتٌ ـ ج) أَوْقاتٌ ـ د) طالِباتٌ
ج) أَوْقاتٌ؛ جمع مکسرِ «وَقْت» است. «ات» آن علامت جمع مؤنث سالم نیست؛ گزینه‌های دیگر جمع سالم‌اند.