۳ضمایر: منفصل و متصل

راهنمای خواندن: حرکت‌ها (اعراب) قرمز و نشانه‌های زمان سبزرنگ با خط طلایی‌اند.

قاعده به زبان ساده

ضمیر یعنی کلمه‌ای که جای اسم می‌شینه تا مجبور نشیم اسم رو هی تکرار کنیم؛ مثلاً به جای «علی... علی... علی...» می‌گیم «او». همه‌ی ضمیرها معرفه‌ن. ضمیرها دو دسته‌ی اصلی دارن:

ضمیر منفصل (جدا): تنها و مستقل میاد، به هیچ کلمه‌ای نمی‌چسبه؛ مثل «من»، «تو»، «او» در فارسی: أَنَا (من)، أَنْتَ (تو)، هُوَ (او). معمولاً سرِ جمله میاد و نقش مبتدا داره.
- یه خانواده‌ی منفصل دیگه هم داریم که با «إیّا» ساخته می‌شه و معنی «...را» می‌ده؛ یعنی نقش مفعول داره: إیّاهُ = او را، إیّاکَ = تو را. معروف‌ترینش رو توی قرآن دیدی: «إیّاکَ نَعْبُدُ» = تنها تو را می‌پرستیم.
ضمیر متصل (چسبان): تنهایی به درد نمی‌خوره و به آخرِ کلمه‌ی قبلش می‌چسبه؛ به اسم بچسبه یعنی «مالِ...» (کِتابِی = کتابِ من)، به فعل بچسبه معمولاً یعنی «...را» (شاهَدْتُهُ = او را دیدم)، به حرف جرّ هم می‌چسبه (فِیهِ = در آن، لَنا = برای ما).
- یه گروه متصل دیگه هم هستن که به فعل می‌چسبن و «انجام‌دهنده‌ی کار» (فاعل) رو نشون میدن: «تُ» در کَتَبْتُ = من نوشتم؛ این‌ها رو با متصل‌های بالا قاطی نکن.

جدول ضمایر منفصل (مرفوعی) با معادل فارسی

شخص	ضمیر	معنی	شخص	ضمیر	معنی
او (مذکر)	هُوَ	او	شما دو نفر	أَنْتُما	شما دو نفر
او (مؤنث)	هِیَ	او	شما (مذکر)	أَنْتُمْ	شما
آن دو نفر	هُما	آن دو	شما (مؤنث)	أَنْتُنَّ	شما
آنان (مذکر)	هُمْ	آن‌ها	من	أَنَا	من
آنان (مؤنث)	هُنَّ	آن‌ها	ما	نَحْنُ	ما
تو (مذکر)	أَنْتَ	تو	تو (مؤنث)	أَنْتِ	تو

جدول ضمایر متصل (مفعولی/ملکی) با معادل فارسی

ضمیر متصل	معنی با اسم (مال...)	معنی با فعل (...را)	ضمیر متصل	معنی
ـهُ / ـهِ	ـَش (مذکر)	او را	ـکُمْ	ـِتان/شما را (مذکر)
ـها	ـَش (مؤنث)	او را	ـکُنَّ	ـِتان/شما را (مؤنث)
ـهُما	ـِشان (دو نفر)	آن دو را	ـی	ـَم (مال من)
ـهُمْ	ـِشان (مذکر)	آن‌ها را	ـنِی	مرا / به من
ـهُنَّ	ـِشان (مؤنث)	آن‌ها را	ـنا	ـِمان / ما را
ـکَ	ـَت (مذکر)	تو را	ـکِ	ـَت (مؤنث) / تو را
ـکُما	ـِتان (دو نفر)	شما دو نفر را

یادت باشه: برای «او (مذکر)» ضمیر متصل گاهی ـهُ و گاهی ـهِ نوشته می‌شه؛ هر دو یک ضمیرن.

مثال‌ها

هُوَ طَبِیبٌ ماهِرٌ وَ هِیَ مُعَلِّمَةٌ نَشِیطَةٌ.

ترجمه: او (مرد) پزشکی ماهر است و او (زن) معلمی فعال است. (هُوَ و هِیَ: ضمیر منفصل)

نَحْنُ طُلّابٌ فِی الصَّفِّ الْحادِیَ عَشَرَ.

ترجمه: ما دانش‌آموزان کلاس یازدهم هستیم. (نَحْنُ: ضمیر منفصل «ما»)

هٰذا کِتابِی وَ تِلْکَ حَقِیبَتُها.

ترجمه: این کتابِ من است و آن کیفِ او (دختر) است. (ـِی = مال من؛ ـها = مال او؛ هر دو متصل و چسبیده به اسم)

شاهَدْتُهُ أَمْسِ فِی السُّوقِ.

ترجمه: او را دیروز در بازار دیدم. (ـهُ به فعل چسبیده و معنی «او را» می‌ده.)

سَأَلْتُهُ عَنْ دَرْسِهِ فَأَجابَنِی.

ترجمه: از او درباره‌ی درسش پرسیدم، پس به من پاسخ داد. (ـهُ = او را؛ ـهِ در «دَرْسِهِ» = ـَش؛ ـنِی = مرا/به من)

اَلْمُعَلِّمُ یُحِبُّنا وَ نَحْتَرِمُهُ.

ترجمه: معلم ما را دوست دارد و ما به او احترام می‌گذاریم. (ـنا = ما را؛ ـهُ = او را)

کَتَبْتُ الْواجِبَ فِی دَفْتَرِی.

ترجمه: تکلیف را در دفترم نوشتم. (اینجا دو ضمیر متصل داریم: «تُ» در کَتَبْتُ فاعله و یعنی «من»، و «ـِی» در دَفْتَرِی ملکیه و یعنی «م».)

توضیح تکمیلی — الگوریتم سه‌سؤالیِ ضمیرشناسی

برای هر ضمیری که در جمله دیدی، به ترتیب این سه سؤال را بپرس:

تنهاست یا چسبیده؟ تنهاست ← منفصل (هُوَ، أَنْتَ، أَنَا...) و معمولاً مبتدا/فاعل است. چسبیده ← برو قدم ۲.
به چی چسبیده؟ به اسم ← ملکی («ـَش/ـَم/ـِمان»: کِتابُهُ = کتابش). به حرف جرّ ← مجروری (فِیهِ = در آن، لَنا = برای ما). به فعل ← برو قدم ۳.
چسبیده به فعل: انجام‌دهنده است یا کار رویش انجام شده؟ اگر از خانواده‌ی شناسه‌هاست (تُ، تَ، تِ، تُما، تُمْ، تُنَّ، نا، وا، نَ، تْ...) ← فاعلی؛ اگر از خانواده‌ی «ـهُ، ـها، ـکَ، ـکِ، ـی، ـنا» است و بعد از یک فعلِ کامل آمده ← مفعولی («...را»).

مثال حل‌شده‌ی قدم‌به‌قدم: جمله‌ی «شاهَدْتُهُمْ فِی بُیوتِهِمْ» را باز کن:

شاهَدْتُ: «تُ» به فعل چسبیده و شناسه است ← فاعلی = «من»؛ پس اول جمله: «من دیدم».
شاهَدْتُهُمْ: «ـهُمْ» از خانواده‌ی مفعولی است ← «آن‌ها را».
بُیوتِهِمْ: «ـهِمْ» به اسم (بُیوت) چسبیده ← ملکی = «ـِشان».

ترجمه‌ی کامل: «آن‌ها را در خانه‌هایشان دیدم.» — سه ضمیر، سه نقش متفاوت، با همان سه سؤال حل شد.

حفظش کن — چهارتاچهارتا، ریتم منفصل و کد «هِـ کِـ ی نا»

سیستم چهارتاچهارتا (جزوه‌ی گهر): ضمایر منفصل را در سه بسته‌ی چهارتایی حفظ کن: چهار مفرد (هُوَ، هِیَ، أَنْتَ، أَنْتِ)، چهار مثنی (هُما، هُما، أَنْتُما، أَنْتُما — مثنی برای مذکر و مؤنث یکی است)، چهار جمع (هُمْ، هُنَّ، أَنْتُمْ، أَنْتُنَّ)، و در آخر دو مهمانِ متکلم (أَنَا، نَحْنُ).
ریتم خواندن: با آهنگِ سه‌ضربی بخوان: «هُوَ هِیَ، أَنْتَ أَنْتِ، أَنَا / هُما هُما، أَنْتُما أَنْتُما / هُمْ هُنَّ، أَنْتُمْ أَنْتُنَّ، نَحْنُ». مثنی‌ها را دست‌به‌دست (دو بار تکرار) بخوان تا جفت‌بودنشان در ذهنت بماند.
کد ضمایر متصل «هِـ ـ کِـ ـ ی ـ نا»: غایب با ه (ـهُ، ـها)، مخاطب با ک (ـکَ، ـکِ)، متکلم با ی (ـی)، و «نا» مهمانِ هر سه خانه است (فاعلی/ملکی/مفعولی). هر ضمیر متصلی دیدی، اول حرف اولش را پیدا کن؛ خانه‌اش معلوم می‌شود.
تصویر ذهنی: منفصل = آدمی که تنها ایستاده؛ متصل = برچسبی که به کلمه‌ی قبلی چسبیده و بدون آن کلمه خوانده نمی‌شود.
روش آلاء (مهدی جلادتی، «صفر تا صد عربی»): چهار فهرست ضمایر را جدا جدا حفظ نکن؛ پشت سر هم و یک‌نفس، مثل یک سرود بخوان: منفصل مرفوعی (هُوَ هُما هُمْ...)، منفصل منصوبی (إیّاهُ إِیّاهُما...)، متصل منصوبی/مجروری (ـهُ ـهُما ـهُمْ...)، متصل مرفوعی (ا ـ وا ـ ی ـ نَ ـ تَ...). وقتی ترتیبِ خواندن قفل شد، هر ضمیری در جمله خودش جایش را پیدا می‌کند.

مثال‌های بیشتر

لا تَلْمِزوا أَنْفُسَکُمْ.

(نهایی عربی یازدهم، خرداد ۱۴۰۴ — جزوه‌ی الف‌مشاور) ترجمه: از یکدیگر عیب نگیرید. («ـکُمْ» ضمیر متصل است؛ أَنْفُسَکُمْ یعنی «خودتان/یکدیگر».)

لِماذا سَأَلْتُمونِی؟

(نهایی عربی دوازدهم، خرداد ۱۴۰۲ — ستاره) ترجمه: چرا از من سؤال کردید؟ («تُمْ» ضمیر متصل فاعلی = شما؛ «ـنِی» ضمیر متصل مفعولی = مرا/از من — دو ضمیر متصل در یک فعل!)

إِیّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیّاکَ نَسْتَعینُ.

(قرآن، سوره‌ی فاتحه؛ درس ضمایر کتاب درسی) ترجمه: تنها تو را می‌پرستیم و تنها از تو یاری می‌جوییم. (إِیّاکَ = ضمیر منفصل منصوبی؛ برای تأکید جلو آمده است.)

رَبُّنا اللهُ وَ هُوَ خَیْرُ النّاصِرینَ.

(مثال آموزشی) ترجمه: پروردگار ما خداست و او بهترین یاری‌کنندگان است. («ـنا» متصل ملکی = ـِمان؛ هُوَ منفصل = او)

کِتابُهُ جَدیدٌ وَ سَیّارَتُها قَدیمَةٌ.

(مجله‌ی فرادرس، مبحث ضمایر) ترجمه: کتاب او (پسر) تازه است و ماشین او (دختر) قدیمی است. («ـهُ» برای مذکر، «ـها» برای مؤنث؛ هر دو متصل ملکی)

مُعَلِّمُنا یُحِبُّکُمْ وَ أَنْتُمْ تُحِبُّونَهُ.

(مثال آموزشی) ترجمه: معلمِ ما شما را دوست دارد و شما او را دوست دارید. («ـنا» ملکی، «ـکُمْ» مفعولی، أَنْتُمْ منفصل، «ـهُ» مفعولی — چهار ضمیر در یک جمله)

أَخَذْتُموهُ مِنِّی أَمْسِ.

(مثال آموزشی) ترجمه: دیروز آن را از من گرفتید. («تُمْ» فاعلی = شما، «ـهُ» مفعولی = آن را، «ـی» در مِنِّی مجروری = از من)

مَنْ عَلَّمَ عِلْماً، فَلَهُ أَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهِ.

(پادرس — حل تمرین ۱ درس ۲ عربی یازدهم، حدیث پیامبر (ص)) ترجمه: هر کس علمی را بیاموزد، پاداشِ کسی که به آن عمل کرده برای اوست. («ـهُ» در «لَهُ» و «بِهِ» هر دو ضمیر متصل مجروری‌اند؛ یکی به حرف «لِـ» و یکی به حرف «بِـ» چسبیده است.)

قُمْ عَنْ مَجْلِسِکَ لِأَبیکَ وَ مُعَلِّمِکَ وَ إِنْ کُنْتَ أَمیراً

(مرتبط — ضمیر متصل در جمله‌ی آزمون) ضمیرهای متصل: ـکَ در مَجْلِسِکَ و أَبیکَ و مُعَلِّمِکَ (مضاف‌الیه) و ـتَ در کُنْتَ (فاعل). ترجمه: از جایت برای پدر و معلّمت برخیز، هرچند امیر باشی. (منبع: کانون — «نمونه سوال امتحانی عربی یازدهم، دی ۱۴۰۴، دبیرستان ابوعلی سینا تهران».)

فَنَصَحَهُ الْمُعَلِّمُ — شَرَحَ لَهُ الْقَضِیَّةَ

(مرتبط — ضمیر متصل مفعولی در متن درس ۲) ـهُ در «فَنَصَحَهُ» ضمیر متصل، مفعول‌به است؛ و ـهُ در «لَهُ» ضمیر متصلِ مجرور به حرف جر. ترجمه: پس معلّم او را نصیحت کرد؛ موضوع را برایش شرح داد. (منبع: گام‌به‌گام درس ۲ عربی یازدهم — حالادرس و همگام‌درس، منابع کمکی — متن درس «فی مَحْضَرِ الْمُعَلِّمِ».)

اِنْتَخِبِ الْفِعْلَ الْمُناسِبَ: أَنْتُما ...... فِی الصَّفِّ (جَلَسْتُما / جَلَسَتا / جَلَسْنا)

(مرتبط — ضمیر و صیغه در آزمون) پاسخ: جَلَسْتُما (مثنّای مخاطب، هماهنگ با ضمیر منفصل أَنْتُما). (منبع: کانون — «نمونه سوال امتحانی مستمر عربی ۳، آبان ۱۴۰۴، دبیرستان شمس خوی»، سؤال ۹.)

تله‌ی امتحانی ⚠️

ضمیر «ـنا» سه‌رو دارد و سر امتحان خیلی‌ها رو گول می‌زنه: توی «کَتَبْنا» یعنی «ما» و فاعله (ما نوشتیم)؛ توی «کِتابُنا» یعنی «ـِمان» (کتابِ ما)؛ توی «شاهَدَنا» یعنی «ما را». از روی جاش تشخیص بده: اولِ ترکیب و چسبیده به فعلِ ماضیِ ساکن = فاعل؛ آخرِ اسم یا فعل = ملکی/مفعولی. تله‌ی دوم: «أَنْتَ» (تو، مذکر) و «أَنْتِ» (تو، مؤنث) فقط توی حرکت «ت» فرق دارن؛ فتحه و کسره رو قاطی نکن.

خودآزمایی

سؤال ۱: ضمیرهای جمله‌ی «هُمْ کَتَبُوا دَرْسَهُمْ فِی دَفاتِرِهِمْ» را پیدا کن و نوع هرکدام را بگو.

هُمْ = ضمیر منفصل (آنان)؛ «و» در کَتَبُوا = ضمیر متصل فاعلی (آن‌ها نوشتند)؛ ـهُمْ در دَرْسِهِمْ و دَفاتِرِهِمْ = ضمیر متصل ملکی (ـِشان).

سؤال ۲: جمله‌ی «معلم، ما را در کلاس دید» را با ضمیر متصل بنویس.

شاهَدَنا الْمُعَلِّمُ فِی الصَّفِّ. («ـنا» به فعل چسبیده و یعنی «ما را»؛ ضمیر متصل مفعولی است.)

منابع این فاز

منابع استفاده‌شده

فرادرس (مجله فرادرس) — «ضمایر فاعلی در عربی چیست؟ – توضیح به زبان ساده با مثال و تمرین» (جدول کامل ضمایر منفصل و متصل)
فرادرس (مجله فرادرس) — «اصول ترجمه عربی به فارسی – به زبان ساده + قواعد پایه و نکات مهم» (جنسیت و شمار اسم‌ها)
فرادرس (مجله فرادرس) — «قواعد تحلیل صرفی عربی – به زبان ساده با مثال و تمرین» (اقسام کلمه و نشانه‌های اسم)
فرادرس (مجله فرادرس) — «قواعد عربی دهم تجربی و ریاضی درس به درس و خلاصه» (جدول شمار و جنس اسم)
کتاب «عربی جامع کنکور» (چی‌بخونم/مرشد) — درس‌نامه‌ی مرور قواعد پایه (اسم از نظر جنس و تعداد؛ تله‌ی أصوات و أوقات)
جزوه‌ی «عربی یازدهم» عمّار تاج‌بخش (تحصیل با ما) — مؤنث‌های قراردادی و وزن‌های جمع مکسر
جزوه‌ی کنکوریو (konkuru.ir) — «ساختار و انواع کلمات در زبان عربی» (تشخیص اسم با «الـ» و تنوین)
آموزشگاه زبان ملل — «قواعد عربی؛ آموزش جامع» (اقسام کلمه: اسم، فعل، حرف و علائم اسم)
کتاب درسی «عربی، زبان قرآن ۲» (یازدهم) — بخش ضمیر (ضمیرها همگی معرفه‌اند؛ ضمایر منفصل و متصل)

منابع تکمیلی (افزوده‌شده در غنی‌سازی)

منابع جدیدی که برای «توضیح تکمیلی»، «حفظش کن» و «مثال‌های بیشتر» مباحث ۱ تا ۳ استفاده شد:

گاما (gama.ir) — بانک نمونه‌سؤال عربی (۲) یازدهم با فیلتر پایه و درس؛ از جمله «نمونه‌سؤال نوبت اول عربی ۲ یازدهم دی ۱۴۰۴ دبیرستان استاد شهریار» (بخش‌های جمع و مفرد و تشخیص نوع فعل) و نمونه‌سؤال‌های عربی یازدهم فنی (تشخیص مفرد و جمع مکسر): https://gama.ir/papers?sortby=best&base=1169&course=1182&test_type=89
کانون (kanoon.ir) — «اسم مکان و تفضیل؛ جمع‌وجور عربی کنکور، نکته و تست درس ۱» نوشته‌ی میثاق رودسرابی: https://www.kanoon.ir/Article/297661
کانون (kanoon.ir) — «نمونه‌سؤال امتحانی عربی یازدهم دی ۱۴۰۴، دبیرستان فرزانگان ابهر» با پاسخ: https://www.kanoon.ir/Downloads/ExamQuestion/178027
کانون (kanoon.ir) — نمونه‌سؤال‌های دی ۱۴۰۴ دبیرستان ایران‌دخت و ایران‌مهر بوشهر (طراح: شیخیانی)؛ ساختار آزمون: واژه‌شناسی، ترجمه، قواعد و سؤال «نوع فعل‌ها را مشخص کن»
پادرس (paadars.com) — «حل تمرین ۱ درس ۲ عربی یازدهم» (گام‌به‌گام و پاسخ تشریحی تمرین کتاب درسی): paadars.com، بخش گام‌به‌گام عربی یازدهم
همکلاسی (hamkelasi.ir) — «نمونه‌سؤال درس اول عربی یازدهم»؛ بانک سؤال درس‌به‌درس دبیران (از جمله نمونه‌سؤال تستی درس ۱ با جواب، سهیلا شکری و فاطمه خشنود): https://hamkelasi.ir/article/arabi11-d1
آلاء (alaatv.com) — «صفر تا صد عربی کنکور» مهدی جلادتی؛ مبحث ضمایر و معرفه و نکره (فهرست‌های چهارگانه‌ی ضمایر): https://alaatv.com/c/5919
الف‌مشاور (alefmoshaver.com) — «جزوه‌ی جامع عربی، زبان قرآن ۲»؛ سؤالات امتحانات نهایی خرداد ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ با پاسخ و توضیح (منبع: کتاب درسی و کلید رسمی نهایی): https://alefmoshaver.com/wp-content/uploads/2026/07/%D8%B9%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%DB%8C%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%87%D9%85-%D8%AC%D8%B2%D9%88%D9%87.pdf
ستاره (setare.com) — «سؤالات امتحان نهایی عربی دوازدهم تجربی و ریاضی با جواب» (خرداد ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳)
نینی‌سایت (ninisite.com) — تحلیل پاسخنامه‌ی امتحان نهایی عربی یازدهم انسانی، خرداد ۱۴۰۳: https://www.ninisite.com/discussion/topic/13714619/%d9%be%d8%a7%d8%b3%d8%ae%d9%86%d8%a7%d9%85%d9%87-%d8%b9%d8%b1%d8%a8%db%8c-%db%8c%d8%a7%d8%b2%d8%af%d9%87%d9%85-%d8%a7%d9%86%d8%b3%d8%a7%d9%86%db%8c-%d9%86%db%8c%d9%88%d9%85%d8%af?page=1
چرب‌زبان (charbzaban.com) — «نمونه سؤالات زبان عربی یازدهم با جواب (تجربی و انسانی)»: https://charbzaban.com/%d8%af%d8%b1%d8%b3%db%8c/%d9%86%d9%85%d9%88%d9%86%d9%87-%d8%b3%d9%88%d8%a7%d9%84-%d8%b9%d8%b1%d8%a8%db%8c-%db%8c%d8%a7%d8%b2%d8%af%d9%87%d9%85-%d8%aa%d8%ac%d8%b1%d8%a8%db%8c-%d8%a7%d9%86%d8%b3%d8%a7%d9%86%db%8c.html
استادلینک (ostadlink.com) — بارم‌بندی رسمی امتحان نهایی عربی ۲ (مثال قرینه‌ی «أَنَا دَخَلْتُ قَرْیَةَ جَدّی أَمْسِ»): https://ostadlink.com/blog/%d8%a7%d9%85%d8%aa%d8%ad%d8%a7%d9%86-%d8%b4%d8%a8%d9%87-%d9%86%d9%87%d8%a7%db%8c%db%8c-%d8%b9%d8%b1%d8%a8%db%8c-2-%d9%85%d8%b9%d8%a7%d8%b1%d9%81-%d8%a7%d8%b1%d8%af%db%8c%d8%a8%d9%87%d8%b4%d8%aa-03/
گهر (gahar.ir) — جزوه‌ی ضمایر عربی (روش حفظ چهارتاچهارتا)
آموزشگاه زبان ملل — جزوه‌ی قواعد عربی (جمع‌های مکسرِ «ین»دار) و جزوه‌ی پولادی (ملحق به جمع مؤنث سالم)
فرادرس (مجله‌ی فرادرس) — «صیغه‌های عربی از صفر تا صد + جدول، مثال و تمرین»: https://blog.faradars.org/%d8%b5%db%8c%d8%ba%d9%87-%d9%87%d8%a7%db%8c-%d8%b9%d8%b1%d8%a8%db%8c/
تلگرام، کانال سراسری دبیران عربی (@arabi5plus1) — بانک آزمون‌ها و جزوه‌های دبیران: https://t.me/s/arabi5plus1
ایتا، کانال «عربی أحلی من العسل» — جدول تصویری ضمایر منفصل فصیح

مبحث ۳ از ۱۹ — قواعد عربی ۲ یازدهم