راهنمای خواندن: حرکت‌ها (اعراب) قرمز و نشانه‌های زمان سبزرنگ با خط طلایی‌اند.
امر (دستور مثبت: «بنویس!») فقط از مضارعِ مخاطب ساخته می‌شود، با سه قدم:
حرکت همزه از کجا معلوم می‌شود؟ از حرکت حرف وسط فعل (عین‌الفعل) در مضارع: اگر عین‌الفعل ضمه داشت ← همزه «اُ» (اُکْتُبْ)؛ اگر فتحه یا کسره داشت ← همزه «اِ» (اِقْرَأْ، اِجْلِسْ).
نهی (دستور منفی: «ننویس!») از امر هم ساده‌تر است: «لا» را بگذار سرِ مضارع و فعل را مجزوم کن (آخرش ساکن یا نونش حذف): لا تَکْتُبْ، لا تَکْتُبوا.
فرق طلایی با نفی: «لا تَکْتُبُ» = نمی‌نویسی (خبر)، «لا تَکْتُبْ» = ننویس (دستور). ساکن و ضمه همه‌چیز را لو می‌دهد!
| صیغه | مضارع مخاطب | امر | نهی |
|---|---|---|---|
| مفرد مذکر | تَکْتُبُ | اُکْتُبْ (بنویس) | لا تَکْتُبْ (ننویس) |
| مثنی مذکر | تَکْتُبانِ | اُکْتُبا (بنویسید) | لا تَکْتُبا (ننویسید) |
| جمع مذکر | تَکْتُبونَ | اُکْتُبوا (بنویسید) | لا تَکْتُبوا (ننویسید) |
| مفرد مؤنث | تَکْتُبینَ | اُکْتُبی (بنویس) | لا تَکْتُبی (ننویس) |
| مثنی مؤنث | تَکْتُبانِ | اُکْتُبا (بنویسید) | لا تَکْتُبا (ننویسید) |
| جمع مؤنث | تَکْتُبْنَ | اُکْتُبْنَ (بنویسید) | لا تَکْتُبْنَ (ننویسید) |
مثال حل‌شده‌ی قدم‌به‌قدم: سؤال «اِسْتَغْفِرْ صیغه‌ی مفرد مذکر مخاطبِ کدام فعل است؟» (تمرینِ تبدیل در نمونه‌سؤال‌های گاما):
این شش خط، دقیقاً شش خانه‌ی جدول امرند؛ با یک فعل آن‌ها را حفظ کن و روی همه‌ی فعل‌ها سوارشان کن:
اُکْتُبْ (تو پسر) ـ اُکْتُبا (شما دو نفر) ـ اُکْتُبوا (شما پسرها)
اُکْتُبی (تو دختر) ـ اُکْتُبا (شما دو دختر) ـ اُکْتُبْنَ (شما دخترها)
بزرگ‌ترین تله‌ی این مبحث، فرق «لا»ی نفی و «لا»ی نهی است؛ هر دو «لا + مضارع» هستند، ولی:
رمز تشخیص: ساکن شدن آخر فعل یا حذف نون = نهی؛ ضمه ماندن و نون ماندن = نفی.
تله‌ی دوم: برای غایب امر مستقیم نداریم؛ «باید بنویسد» با «لِـ + مضارع مجزوم» ساخته می‌شود: لِیَکْتُبْ.
۱. امرِ فعل «تَشْرَبُ» (می‌نوشی) را بساز.
۲. «لا تَذْهَبونَ» نهی است یا نفی؟ چرا؟
فرادرس (مجله فرادرس) — «فعل ماضی در عربی چیست؟ + مثال و به زبان ساده»
فرادرس (مجله فرادرس) — «جدول صرف ۱۴ صیغه فعل ماضی و مضارع با معنی + مثال و تمرین»
فرادرس (مجله فرادرس) — «مضارع اخباری در عربی چیست؟ – توضیح ساده + مثال و تمرین»
فرادرس (مجله فرادرس) — «کاربرد س و سوف در عربی – به زبان ساده + مثال و تمرین»
فرادرس (مجله فرادرس) — «فعل نفی در عربی چیست؟ – نحوه ساخت + مثال، تمرین و تلفظ»
فرادرس (مجله فرادرس) — «تفاوت فعل نهی و نفی در عربی چیست؟ – به زبان ساده و با مثال»
فرادرس (مجله فرادرس) — «صرف فعل کان در عربی – به زبان ساده + مثال و جدول»
فرادرس (مجله فرادرس) — «تبدیل فعل مضارع به امر در عربی – به زبان ساده + مثال و تمرین»
فرادرس (مجله فرادرس) — «قواعد عربی یازدهم تجربی و ریاضی درس به درس و خلاصه»
مجله رشد، دفتر انتشارات و فناوری آموزشی — «فنون و مهارت‌های ترجمه در زبان عربی»
گاما — «درس‌برگ فرمول‌های ترجمه افعال زبان عربی»
گاما — «قواعد درس هفتم عربی (۲) یازدهم | افعال ناقصه ـ ماضی استمراری ـ ماضی بعید»
آی‌نو (ino.school) — «حل تمرین‌های عربی یازدهم رشته تجربی» (لای نهی و لام امر)
پرورش (blog.paresh.ir) — «قواعد عربی پایه هشتم | توضیح جامع با مثال» (حرف «ما» و حرف «لا»)
مای‌درس — «جزوه جامع عربی دهم» (منفی شدن ماضی با «ما» و مضارع با «لا»)
منابع جدیدی که برای «توضیح تکمیلی»، «حفظش کن» و «مثال‌های بیشتر» مباحث ۴ تا ۹ استفاده شد:
گاما (gama.ir) — بانک نمونه‌سؤال عربی (۲) یازدهم با فیلتر پایه، درس و نوع آزمون؛ بخش‌های ثابت «ترجمه‌ی افعال»، «تشخیص نوع فعل» و «صیغه‌ی افعال» در نمونه‌سؤال‌های نوبت اول (از جمله دبیرستان استاد شهریار، دی ۱۴۰۴) و تمرین‌های «تبدیل مضارع به امر» در نمونه‌سؤال‌های عربی یازدهم فنی: https://gama.ir/papers?sortby=best&base=1169&course=1182&test_type=89
کانون (kanoon.ir) — «نمونه‌سؤال امتحانی عربی یازدهم دی ۱۴۰۴، دبیرستان فرزانگان ابهر» (کلمات و جملات درس ۲ با پاسخ): https://www.kanoon.ir/Downloads/ExamQuestion/178027
کانون (kanoon.ir) — پیش‌آزمون تشریحی هماهنگ دی‌ماه عربی یازدهم (سری ۱) و نمونه‌سؤال دبیرستان چهارده معصوم (ع) تهران، دی ۱۴۰۴ با پاسخ
کانون، پاسخنامه‌ی رضایی (kanoon.ir) — مثال‌های ترجمه‌ی جمله‌های دو فعلی (ماضی + مضارع = استمراری؛ ماضی + ماضی = بعید)
کانون‌بوک (kanoonbook.ir) — کارت‌های آموزشی عربی؛ کارت زمان‌ها (نقلی، بعید، استمراری، لَمْ و لَمّا)
پادرس (paadars.com) — «حل تمرین ۱ درس ۲ عربی یازدهم» (پاسخ تشریحی تمرین‌های کتاب درسی درس ۲): paadars.com، بخش گام‌به‌گام عربی یازدهم
همکلاسی (hamkelasi.ir) — بانک «نمونه‌سؤال درس اول و دوم عربی یازدهم» دبیران سراسر کشور: https://hamkelasi.ir/article/arabi11-d1
آلاء (alaatv.com) — تدریس و حل تمرین عربی (مهدی جلادتی)؛ فهرست‌های ضمایر و صرف فعل‌ها: https://alaatv.com/c/5919
الف‌مشاور (alefmoshaver.com) — «جزوه‌ی جامع عربی، زبان قرآن ۲»؛ سؤالات نهایی خرداد ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ با پاسخ و توضیح: https://alefmoshaver.com/wp-content/uploads/2026/07/%D8%B9%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%DB%8C%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%87%D9%85-%D8%AC%D8%B2%D9%88%D9%87.pdf
ستاره (setare.com) — «سؤالات امتحان نهایی عربی دوازدهم با جواب» (خرداد ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳)
نینی‌سایت (ninisite.com) و کدارسی (kdarsi.ir) — تحلیل پاسخنامه‌ی نهایی عربی یازدهم انسانی، خرداد ۱۴۰۳ (سؤال‌های ترجمه‌ی فعل و زمان‌ها)
تلگرام، کانال استاد علی عابدی (@master_abedi، تیزهوشان مشهد) — خلاصه‌ی طلایی ترجمه‌ی شکل‌های فعل (کَتَبَ، ما کَتَبَ، قَدْ کَتَبَ، کانَ یَکْتُبُ، لَمْ یَکْتُبْ...)؛ معرفی کانال در tgchannels.org
تلگرام، کانال سراسری دبیران عربی (@arabi5plus1): https://t.me/s/arabi5plus1
گزینه دو (mag.gozine2.ir) — قواعد پیشرفته‌ی ترجمه (جمله‌های دو فعلی و جمله‌ی وصفیه)
فرادرس (مجله‌ی فرادرس) — «زمان فعل‌ها در عربی» و «صرف فعل کان» (هم‌صیغه بودن کانَ و فعل اصلی)
زبرابلایند (zebrablinds.ir) — روش‌های مطالعه‌ی عربی و ترفندهای امتحان نهایی (جدول افعال کمکی)
حالا درس (haladars.ir) — گام‌به‌گام درس ۲ عربی یازدهم (متن درس و ترجمه‌ی خط‌به‌خط): https://haladars.ir/%da%af%d8%a7%d9%85-%d8%a8%d9%87-%da%af%d8%a7%d9%85-%d8%af%d8%b1%d8%b3-2-%d8%b9%d8%b1%d8%a8%db%8c-%db%8c%d8%a7%d8%b2%d8%af%d9%87%d9%85/
دیجی‌فرم (digiform.ir) — آزمون پایانی عربی دبیرستان تربیت (سؤال تحلیل صرفی)
چرب‌زبان (charbzaban.com) — نمونه سؤالات عربی یازدهم با جواب؛ روش «ببین ← تشخیص بده ← بساز ← استفاده کن»
وبلاگ دبیران عربی — احسان‌اله کاویانی (kaveharabic.blogfa.com؛ جدول یکپارچه‌ی صرف)، علی پردل (alipordel1372.blogfa.com؛ ریتم پایان فعل و ضمیر)
اینستاگرام، محمدرضا صادقپور (@arabicsadiq) — روش دست (نمودار کف دست) برای صرف ماضی