۱۰ثلاثی مجرّد

قاعده ساده

هر فعل عربی از یک ریشه ساخته شده است. ریشه یعنی چند حرف اصلی که معنای کلی کلمه را می‌سازند.

• ثلاثی یعنی ریشه سه حرف دارد.
• مجرّد یعنی «برهنه و خالی»؛ یعنی فعل هیچ حرف اضافه‌ای (زائد) ندارد و فقط همان سه حرف اصلی را دارد.

پس: ثلاثی مجرد = فعلی که فقط از سه حرف اصلیِ ریشه تشکیل شده و هیچ حرف اضافه‌ای در آن نیست.

وزن و ریشه چطور کار می‌کند؟
برای نشان دادن وزن، از قالب «فَعَلَ» استفاده می‌کنیم؛ سه حرف اصلی فعل به‌ترتیب جای سه حرف این قالب می‌نشینند:

یعنی کَتَبَ بر وزن فَعَلَ است و ریشه‌اش «ک ـ ت ـ ب» است.

روش تشخیص ثلاثی مجرد (خیلی مهم):
همیشه فعل را به صیغه‌ی اول ماضی (مفرد مذکر غائب، یعنی شکل «او ... کرد») برگردان و بعد حروفش را بشمار:

• اگر فقط سه حرف اصلی ماند ← ثلاثی مجرد است.
• اگر بیشتر از سه حرف بود ← ثلاثی مزید است (فاز بعدی).

مثال: در «یَکْتُبونَ» ظاهر فعل بلند است، ولی صیغه‌ی اول ماضی آن «کَتَبَ» است؛ پس ثلاثی مجرد است.

یک نکته: حرکتِ حرف دوم (عین‌الفعل) در ماضی و مضارعِ ثلاثی مجرد قاعده‌ی ثابت ندارد و شنیدنی (سماعی) است؛ مثلاً کَتَبَ ← یَکْتُبُ ولی جَلَسَ ← یَجْلِسُ. همین‌طور مصدر ثلاثی مجرد هم وزن ثابتی ندارد و سماعی است (کَتَبَ ← کِتابَة، سَمِعَ ← سَمْع). پس مصدر مزیدها را با مجردها مقایسه نکن؛ مصادر مزید قیاسی و ثابت‌اند.

مثال‌ها (با اعراب و ترجمه)

توضیح تکمیلی — تشخیص قدم‌به‌قدم «مجرد یا مزید؟»

هر فعلی را که دیدی، این ۴ قدم را به ترتیب برو؛ در کمتر از ۱۰ ثانیه جواب معلوم می‌شود:

1. برگردان به صیغه‌ی اول ماضی (مفرد مذکر غائب؛ همان شکل «او ... کرد»). مضارع، جمع و امر را فراموش کن.
2. حروف را بشمار و تشدید را دو حرف حساب کن (کَتَّبَ = ک + ت + ت + ب = ۴ حرفِ صرفی).
3. نشانه‌های مزید را بکن: اِسْتَـ، اِنْـ، «ت» در اول، الفِ وسط، تشدید. اگر هیچ‌کدام نبود و دقیقاً ۳ حرف ماند ← مجرد.
4. سه حرف باقی‌مانده = ریشه؛ با آن ریشه را در ذهنت چک کن (معنای کلی می‌دهد یا نه؟).

مثال‌های حل‌شده

مثال‌های بیشتر

از نمونه‌سؤال‌های واقعی

از بانک مثال‌های واقعی

تمرین تشخیص مصدر مجرد: «تَرْجِمِ الْجُمَلَ وَ عَیِّنِ الْمَصْدَرَ وَ نَوْعَهُ»:

منبع: ماگرتا (منبع کمکی) — «جواب تمرین‌های درس اول عربی یازدهم معارف اسلامی»، تمرین اول.

منبع: ماگرتا (منبع کمکی) — «جواب تمرین‌های درس هفتم عربی یازدهم معارف اسلامی»، تمرین پنجم (تحلیل صرفی)، صفحه‌ی ۹۲ کتاب.

خودآزمایی

۱. نوع فعل «یَکْتُبونَ» (مجرد یا مزید) و ریشه‌ی آن را مشخص کن.

۲. ریشه و وزن فعل «فَتَحَ» چیست؟