۱۱ثلاثی مزید و ۸ باب

قاعده ساده

ثلاثی مزید یعنی فعل، علاوه بر سه حرف اصلی ریشه، یک یا چند حرف اضافه (زائد) هم دارد. این حروف اضافه، معنای فعل را عوض یا کامل می‌کنند.

حروف اضافه بسته به الگویشان فعل را وارد یکی از باب‌ها می‌کنند. در کتاب درسی با ۸ باب پرکاربرد آشنا می‌شویم. هر باب، وزن ثابت و همیشگی برای ماضی، مضارع و مصدر دارد؛ یعنی کافی است وزن‌ها را یاد بگیری تا هر فعلی را در هر بابی بسازی و بشناسی.

تعداد حروف زائد باب‌ها (برای تشخیص سریع‌تر):

• یک حرف زائد: إفعال، تفعیل، مُفاعَلَة
• دو حرف زائد: تَفَعُّل، تَفاعُل، اِفتِعال، اِنفِعال
• سه حرف زائد: اِستِفعال (تنها بابی است که سه حرف زائد دارد)

جدول کامل ابواب

مثال‌ها — برای هر باب یک جمله

توضیح تکمیلی — الگوریتم تشخیص باب در ۴ قدم

1. ریشه را پیدا کن (سه حرف اصلی؛ با همان روش مبحث ۱۰).
2. زائدها و جایشان را فهرست کن: همزه در اول؟ «ت» در اول یا وسط؟ الف بعد از حرف اول؟ تشدید روی حرف دوم؟ «ست» در اول؟ چند تا زائد است؟ (۱، ۲ یا ۳)
3. با نشانه‌ها تطبیق بده: تشدیدِ تنها ← تفعیل؛ الفِ تنها ← مفاعله؛ ت+تشدید ← تفعّل؛ ت+الف ← تفاعل؛ حرف سوم «ت» ← افتعال؛ اِنْ + همیشه لازم ← انفعال؛ اِسْتَـ + ریشه‌ی سالم ← استفعال؛ همزه‌ی قطع + سکون دوم ← إفعال.
4. با مصدر چک نهایی کن: باب‌ها به نام مصدرشان شناخته می‌شوند؛ مصدر را بساز و با جدول باب‌ها مقایسه کن.

مثال‌های حل‌شده

ایده‌ی اصلی سیستم: سه لایه، نه حفظ طوطی‌وار

1. لایه‌ی نقشه: اول گروه‌بندی باب‌ها را یاد بگیر (کدام‌ها «متعدی‌ساز»ند، کدام‌ها «اثرپذیر»، کدام‌ها «دوطرفه»)؛ وقتی نقشه را بلد باشی، هر باب سر جای خودش می‌نشیند.
2. لایه‌ی قلاب: برای هر باب فقط سه چیز: یک کلمه‌ی کلیدی فارسی، یک نشانه‌ی تشخیص ۳ ثانیه‌ای و یک قلاب تصویری/ریتمی.
3. لایه‌ی مرور: مرور فاصله‌دار ۱۰ دقیقه‌ای (پایان همین بخش)؛ بدون مرور، هر قلابی هم فراموش می‌شود.

دو قاعده‌ی مادر که همه‌جا به کارت می‌آید:

• باب‌ها به نام مصدرشان شناخته و خوانده می‌شوند؛ پس مصدر هر باب را مثل اسمش یاد بگیر (فرادرس).
• حروف زائد عربی در یک کلمه جمع شده‌اند: «سَأَلْتُمونِیها» (س، أ، ل، ت، م، و، ن، ی، هـ، ا)؛ هر حرفی از فعل که جزو ریشه نیست، یکی از این‌هاست (وبلاگ آموزشی نیمکت).

نقشه‌ی کلی: گروه‌بندی باب‌ها

شمارش حروف زائد (کلید نصف تست‌ها): یک زائد: إفعال، تفعیل، مفاعله ـ دو زائد: تفعّل، تفاعل، افتعال، انفعال ـ سه زائد: فقط استفعال. (تست واقعی کانون دقیقاً روی همین شمارش ساخته شده؛ بخش «از امتحان نهایی» را ببین.)

باب ۱) إِفعال — کلیدواژه: «کَرد» (متعدی‌کردن)

نشانه‌ی ۳ ثانیه‌ای: همزه در اول + حرف دومِ ریشه ساکن (نیمکت). تنها بابی است که همزه‌اش قطع است و در مضارع هم دیده می‌شود (یُفْعِلُ)؛ همزه‌ی بقیه‌ی باب‌های همزه‌دار وصل است (کانال تلگرام «صرف و نحو»).

شبیه‌ترین باب و فرق: با انفعال اشتباه می‌شود (به‌خاطر اِنْزال و اِنْفاق). فرق: در انفعال، «ن» زائد است و بعد از برداشتنش ریشه عوض می‌شود؛ در اِنْزال اگر «ن» را برداری «زال» می‌ماند که ریشه نیست — پس «ن» اصلی و باب إفعال است.

باب ۲) تَفْعیل — کلیدواژه: «زیاد و محکم» (تکثیر + تعدیه + نسبت‌دادن)

نشانه‌ی ۳ ثانیه‌ای: تشدید روی حرف دوم ریشه؛ هیچ حرف تازه‌ای اضافه نشده، فقط حرف دوم «دو بار» آمده.

شبیه‌ترین باب و فرق: با تفعّل؛ فقط یک «ت» در اول فرقشان است و همان «ت» معنا را برمی‌گرداند: عَلَّمَ = یاد داد (به دیگری)، تَعَلَّمَ = یاد گرفت (خودش).

باب ۳) مُفاعَلَة — کلیدواژه: «با» (مشارکت)

نشانه‌ی ۳ ثانیه‌ای: الفِ کشیده بعد از حرف اول ریشه.

شبیه‌ترین باب و فرق: با تفاعل؛ مفاعله را یک نفر هم می‌تواند شروع کند (فاعل مفرد: قاتَلَ الْجَیْشُ)، ولی تفاعل ذاتیِ دوطرفه است و فاعلش معمولاً دو نفر یا جمع است (تَقاتَلَ الْجَیْشانِ = دو سپاه با هم جنگیدند).

باب ۴) تَفَعُّل — کلیدواژه: «گرفت» (پذیرفتن اثرِ تفعیل)

نشانه‌ی ۳ ثانیه‌ای: «ت» در اول + تشدید روی حرف دوم.

شبیه‌ترین باب و فرق: با تفعیل (بالا گفته شد) و با تفاعل؛ تفاعل «الف» دارد و دوطرفه است، تفعّل «تشدید» دارد و یک‌طرفه و اثرپذیر.

باب ۵) تَفاعُل — کلیدواژه: «با هم» (مشارکت دوطرفه)

نشانه‌ی ۳ ثانیه‌ای: «ت» در اول + الف بعد از حرف اول.

شبیه‌ترین باب و فرق: با مفاعله (فرقش در باب ۳ آمد) و با تفعّل (این الف دارد، آن تشدید).

باب ۶) اِفتِعال — کلیدواژه: «برای خود / شدن» (مطاوعه و اتخاذ)

نشانه‌ی ۳ ثانیه‌ای (قاعده‌ی طلایی دبیران): در ماضیِ افتعال، حرف سوم فعل همیشه «ت» است (جزوه‌ی محمد علمدار، پادرس؛ گزینه‌دو). یعنی: همزه‌ی وصل + حرف اول ریشه + «ت».

شبیه‌ترین باب و فرق: با انفعال: اول ریشه را پیدا کن؛ اگر حرف سوم «ت» بود یا فعل با «اِنْتَـ» شروع شد ← افتعال. و با استفعال: اگر حرف اول ریشه «س» باشد (اِسْتَمَعَ از س‌م‌ع)، آن «س» ریشه است و باب افتعال؛ در استفعال «ست» هر دو زائدند و ریشه بعد از آن‌ها سالم می‌ایستد.

باب ۷) اِنفِعال — کلیدواژه: «شد» (مطاوعه؛ همیشه لازم)

نشانه‌ی ۳ ثانیه‌ای: شروع با «اِنْ» و حرف سومِ فعل «ت» نیست؛ ریشه بعد از «ن» شروع می‌شود.

شبیه‌ترین باب و فرق: با افتعال (فرقش در باب ۶) و با مجهول: اِنْکَسَرَ (شکست) با کُسِرَ (شکسته شد) هر دو «شد» ترجمه می‌شوند، ولی انفعال یک «باب» است و فاعلش خودِ شیءِ اثرپذیر؛ مجهول از فعل متعدی ساخته می‌شود و اسم بعدش «نائب فاعل» است.

باب ۸) اِستِفعال — کلیدواژه: «خواست» (طلب و درخواست)

نشانه‌ی ۳ ثانیه‌ای: شروع با «اِسْتَـ» و بعد از آن یک ریشه‌ی سه‌حرفیِ سالم.

شبیه‌ترین باب و فرق: با افتعال؛ تست نجات: «ست» را بردار — اگر ریشه‌ی سالم ماند (اِسْتَخْرَجَ ← خ‌ر‌ج) استفعال است؛ اگر ریشه به‌هم ریخت و فقط «ت» زائد بود (اِسْتَمَعَ ← س‌م‌ع) افتعال است.

جدول جمع‌بندی یک‌صفحه‌ای

ریتم خواندن جدول (هر روز یک بار، با صدای بلند و یک‌نفس):
أَفْعَلَ یُفْعِلُ إِفْعال ـ فَعَّلَ یُفَعِّلُ تَفْعیل ـ فاعَلَ یُفاعِلُ مُفاعَلَة ـ تَفَعَّلَ یَتَفَعَّلُ تَفَعُّل ـ تَفاعَلَ یَتَفاعَلُ تَفاعُل ـ اِفْتَعَلَ یَفْتَعِلُ اِفْتِعال ـ اِنْفَعَلَ یَنْفَعِلُ اِنْفِعال ـ اِسْتَفْعَلَ یَسْتَفْعِلُ اِسْتِفْعال.

ترتیب پیشنهادی حفظ‌کردن

به این ترتیب برو؛ هر پله روی پله‌ی قبلی سوار است:

1. اول إفعال و تفعیل (متعدی‌سازها) — پرتکرارترین باب‌های کتاب و نهایی؛ هر دو ۱ زائد و هر دو «کردنِ کار به دیگری»: خَرَجَ ← أَخْرَجَ، فَرِحَ ← فَرَّحَ.
2. بعد مفاعله و تفاعل با هم (دوطرفه‌ها) — تفاعل را «مفاعله + ت» یاد بگیر: قاتَلَ ← تَقاتَلَ، عاوَنَ ← تَعاوَنَ.
3. بعد تفعّل — به‌عنوان جفتِ تفعیل: عَلَّمَ ← تَعَلَّمَ. هر وقت تفعیل را گفتی، جفتش را هم بگو.
4. بعد افتعال و انفعال با هم (جفتِ اِـ‌دارهای مطاوعه) — فرقشان را با همان قاعده‌ی طلایی قفل کن: «حرف سوم ت = افتعال؛ شروع با اِنْت = افتعال؛ وگرنه انفعالِ همیشه‌لازم».
5. آخر استفعال — تنهاست و با «ست» و ۳ زائد بودنش از همه متمایز است؛ دیرتر یادش بگیر، دیرتر هم یادت می‌رود.
6. فلش‌کارتِ یک ریشه، سه باب: بهترین تمرین نهایی این است: خَرَجَ (خارج شد) ـ أَخْرَجَ (خارج کرد) ـ اِسْتَخْرَجَ (استخراج کرد)؛ و جَمَعَ (جمع کرد) ـ اِجْتَمَعَ (جمع شد). سه‌گام آموزشی هم برای ابواب دقیقاً فلش‌کارت + تمرین را توصیه می‌کند.

زوج‌های طلایی (دوتایی حفظ کن):
عَلَّمَ/تَعَلَّمَ (داد/گرفت) ـ قاتَلَ/تَقاتَلَ (جنگید/با هم جنگیدند) ـ کَسَرَ/اِنْکَسَرَ (شکست/شکست شد) ـ جَمَعَ/اِجْتَمَعَ (جمع کرد/جمع شد) ـ خَرَجَ/أَخْرَجَ (خارج شد/خارج کرد) ـ غَفَرَ/اِسْتَغْفَرَ (آمرزید/آمرزش خواست).

از امتحان نهایی و نمونه‌سؤال‌های واقعی

اول: نمونه‌سؤال‌های گاما و کانون (منابع اولویت‌دار)

1. گاما — «امتحان مستمر عربی یازدهم کاردانش؛ درس اول» (بانک نمونه‌سؤال گاما): سؤالِ تبدیل مضارع به امر: تَنْتَظِرُونَ ← اِنْتَظِرُوا (باب افتعال) و تَسْتَخْرِجْنَ ← اِسْتَخْرِجْنَ (باب استفعال)، و سؤالِ تکمیل جدول صرف: اِشْتَغَلَ ـ یَشْتَغِلُ ـ اِشْتَغِلْ ـ اِشْتِغال (باب افتعال). درسش: امرِ هر باب از مضارعش ساخته می‌شود؛ باب را بشناسی، امرش را هم داری.
2. گاما — بخش «سؤال و جواب عربی (۲) فنی یازدهم»: «فعل‌های مضارع کلمات زیر را همراه با ترجمه بنویسید: اِسْتَفْعَلَ، اِفْتَعَلَ، اِنْفَعَلَ، تَفَعَّلَ، اِسْتَرْجَعَ، اِشْتَغَلَ، اِنْفَتَحَ، تَکَلَّمَ». جواب‌ها: یَسْتَفْعِلُ، یَفْتَعِلُ، یَنْفَعِلُ، یَتَفَعَّلُ، یَسْتَرْجِعُ (استفعال)، یَشْتَغِلُ (افتعال)، یَنْفَتِحُ (انفعال)، یَتَکَلَّمُ (تفعّل). دقت کن: سه تای آخرِ فهرست، خودشان فعلِ واقعی از همان باب‌ها هستند، نه وزن خالی!
3. گاما — «نمونه سؤال درس ۴ عربی یازدهم تجربی و ریاضی، دبیرستان نمونه امام رضا» (گیتی حاتمی): یک بخش کامل آزمون به تشخیص اسم فاعل، اسم مفعول، اسم مکان، فعل مجهول و اسم تفضیل در جمله‌ها اختصاص دارد؛ یعنی مجهول در آزمون‌های مدرسه‌ایِ درس ۴ (آداب الکلام) پای ثابت است. هم‌خانواده‌اش در گاما: «امتحان عربی (۲) یازدهم دبیرستان طلوع امید، درس ۴: آدابُ الْکَلامِ».
4. گاما — «نمونه‌سؤال امتحانی نوبت اول عربی یازدهم رشته تجربی و ریاضی، دی‌ماه ۱۴۰۵» (حیدر غلامی، گاما): شامل دروس ۱ تا متن درس ۴، همراه پاسخنامه — برای نوبت اول، هم ابواب و هم مجهول داخل بودجه‌ی امتحان‌اند.
5. گاما — بخش آزمون‌های نهایی: برگه‌ی «امتحان نهایی درس عربی (۲) یازدهم رشته تجربی و ریاضی، نوبت شهریور ۱۴۰۲» در گاما منتشر شده و الگوی سؤال‌های نهایی (از جمله «عَیِّنِ الصَّحیحَ حَسَبَ التَّوضیحات») را نشان می‌دهد.
6. کانون — «نمونه‌سؤال‌های امتحانی عربی یازدهم دی‌ماه ۱۴۰۴ – مدارس برتر» (پیش‌آزمون تشریحی هماهنگ دی‌ماه، سری ۱، ریاضی و تجربی؛ kanoon.ir/Downloads/ExamQuestion/176532): الگوی واقعی برگه‌ی مدرسه‌ای کانون با همان ستون‌های همیشگیِ نهایی: معنی کلمات خط‌کشیده، مترادف و متضاد، کامل‌کردن ترجمه و «محل اعرابی کلمات خط‌کشیده» (سؤال ۱۴). برای تمرین بیشتر، مجموعه‌ی «۱۵ سری نمونه‌سؤال عربی یازدهم با جواب تشریحی» در همکلاسی (hamkelasi.ir) و گام‌به‌گام کامل عربی یازدهم همان سایت (درس‌به‌درس، تایپ‌شده) و «حل تمرین»‌های پادرس (paadars.com) منابع مکمل‌اند.

نمونه‌های نهایی و تستی دیگر

1. امتحان نهایی خرداد ۱۴۰۴، عربی ۲ یازدهم (تجربی و ریاضی)، سؤال ۸: «تَرجِمِ الْأَفْعَالِ الَّتِي تَحْتَهَا خَطٌّ» — فعل‌های خط‌کشیده باید ترجمه شوند و ترجمه‌ی درستِ فعل مزید فقط از روی بابش ممکن است (مشارکت را «با» و مطاوعه را «شد» ترجمه کنی). سؤال ۱۰ همان برگه هم «تعیین اسم تفضیل، اسم مبالغه و اسم مکان» بود؛ یعنی تشخیص ساخت صرفی مستقیم نمره دارد. (برگه‌ی رسمی مرکز ارزشیابی و تضمین کیفیت آموزش و پرورش، ۳۱ اردیبهشت ۱۴۰۴)
2. تست کانون (از مجموعه‌ی نکته و تست امیرحسین جلالی): «در کدام گزینه، فعلی با دو حرف زائد به کار رفته است؟» گزینه‌ها: یُحَاوِلُ ـ سَمَّیْتُ ـ اِسْتَشْهَدَ ـ نَشْتَرِي. جواب: نَشْتَرِي (باب افتعال، ۲ زائد: همزه و ت). تحلیل بقیه: یُحَاوِلُ مفاعله با ۱ زائد؛ سَمَّیْتُ تفعیل با ۱ زائد (تشدید)؛ اِسْتَشْهَدَ استفعال با ۳ زائد.
3. تست سراسری انسانی ۱۳۹۹ (نقل در کانون): تشخیص «ن»ِ اصلی از «ن»ِ زائد — در یَنْکَسِرُ و یَنْطَلِقُ، «ن» حرفِ زائدِ باب انفعال است؛ نتیجه: هر «ن»ـی که اول فعل دیدی، جزو ریشه نیست؛ اول باب را مشخص کن.
4. تحلیل صرفی از کانال آکادمی عربی (استاد مهدی ترابی، تلگرام): «لا یُنْقِذُونَ» — فعل، مضارعِ معلوم از باب إفعال است، نه مجهول؛ چون مجهولِ مضارع دو نشانه با هم می‌خواهد (ضمه‌ی حرف مضارعه + فتحه‌ی عین‌الفعل) و این‌جا عین‌الفعل کسره دارد. مجهولش می‌شود: یُنْقَذُونَ = نجات داده می‌شوند. (این دقیقاً تله‌ی مبحث معلوم و مجهول است.)
5. نمونه‌سؤال آزمون پایانی دبیرستان فرزانگان یازدهم تجربی (دیجی‌فرم): تحلیل جمله‌ی «سُئِلَ النَّبِیُّ» — گزینه‌ای که النَّبِیُّ را «فاعل» گفته بود غلط است؛ سُئِلَ ماضیِ مجهول است و النَّبِیُّ نائب فاعل و مرفوع.
6. تمرین کتاب درسی (درس ۴، آداب الکلام): در عبارت «إِنَّ مِنْ شَرِّ عِبَادِ اللهِ مَنْ تُکْرَهُ مَجَالَسَتُهُ لِفُحْشِهِ»، فعلِ تُکْرَهُ مجهول است و مَجَالَسَتُهُ نائب فاعل؛ نکته‌ی اضافه: مَجَالَسَة خودش مصدرِ باب مفاعله است — دو سؤال در یک جمله! (منبع: پاسخ تمرین‌های کتاب، ماگرتا)
7. نمونه‌سؤال چرب‌زبان: «نوع فعل در جمله‌ی فُتِحَ الْبَابُ چیست؟» جواب: مجهول؛ الْبَابُ نائب فاعل است (ضمه‌ی اول + کسره‌ی ماقبل آخر = امضای ماضی مجهول).

مثال‌های بیشتر — هر باب یک جمله‌ی تازه

از نمونه‌سؤال‌های واقعی

از بانک مثال‌های واقعی

منبع: ماگرتا (منبع کمکی) — «جواب تمرین‌های درس هفتم عربی یازدهم معارف اسلامی»، تمرین پنجم، صفحه‌ی ۹۲ کتاب.

منبع: گاما — «آزمون نوبت اول عربی یازدهم کاردانش و فنی» (فهرست آزمون‌های gama.ir/papers).

منبع: گاما — «امتحان مستمر عربی یازدهم کاردانش، درس اول» (فهرست gama.ir/papers).

منبع: ماگرتا (منبع کمکی) — «جواب تمرین‌های درس اول عربی یازدهم معارف اسلامی»، تمرین اول.

خودآزمایی

۱. باب و مصدر فعل «اِسْتَغْفَرَ» را بنویس و معنای باب آن را بگو.

۲. فعل «تَعاوَنَ» از چه بابی است؟ مضارع و مصدرش را بنویس.