راهنمای خواندن: حرکت‌ها (اعراب) قرمز و نشانه‌های زمان سبزرنگ با خط طلایی‌اند.
قاعده‌ی ساده
اسم مجرور فقط از دو راه ساخته می‌شود:
راه
قاعده
مثال
۱. مجرور به حرف جر
اسمی که بعد از یکی از حروف جر بیاید
فِي الْمَدْرَسَةِ
۲. مضاف‌الیه
اسمِ دوم در ترکیب اضافی (مالکیت/وابستگی)
کِتابُ الطّالِبِ
نشانه‌های جر: کسره/تنوین کسر برای مفرد؛ «یْنِ» برای مثنی (مِنَ الْمُعَلِّمَیْنِ)؛ «ینَ» برای جمع مذکر سالم (بِالْمُؤْمِنینَ).
جدول حروف جر با معنا
حرف جر
معنای اصلی
مثال
مِنْ
از
خَرَجَ مِنَ الْبَیْتِ (از خانه بیرون آمد)
إِلَیٰ
به، به سوی، تا
ذَهَبَ إِلَی الْمَدْرَسَةِ
عَنْ
از، درباره‌ی
بَحَثَ عَنْ صَدیقِهِ (درباره‌ی/در پی دوستش گشت)
عَلَیٰ
بر، روی
اَلْکِتابُ عَلَی الطّاوِلَةِ
فِي
در، داخل
فِي الْمَدْرَسَةِ
بِـ
با، به‌وسیله‌ی، در
کَتَبَ بِالْقَلَمِ (با قلم نوشت)
کَـ
مانند، همچون
هُوَ کَالْأَسَدِ (او مانند شیر است)
لِـ
برای، از آنِ
هٰذا لِلطّالِبِ (این از آنِ دانش‌آموز است)
حَتَّیٰ
تا
سَهِرَ حَتَّی الصَّباحِ (تا صبح بیدار ماند)
به ترکیب «حرف جر + اسم مجرور» می‌گویند جار و مجرور.
نشانه‌ی ترکیب اضافی: اسم اول (مضاف) نه «الـ» می‌گیرد، نه تنوین؛ و اسم دوم (مضاف‌الیه) همیشه مجرور است، هر نقشی که مضاف داشته باشد.
روش تشخیص قدم‌به‌قدم
۱. در جمله دنبال حروف جر بگرد؛ اسمِ بلافاصله بعد از آن = مجرور به حرف جر.
۲. دو اسمِ پشت سر هم را چک کن: اگر اسم اول بی«الـ» و بی‌تنوین بود و بینشان معنای «ـِ» (مالکیت/وابستگی) بود ← اسم دوم = مضاف‌الیه و مجرور.
۳. حواست باشد: اگر اسم دوم داشت اسم اول را توصیف می‌کرد (صفت بود)، ترکیب وصفی است نه اضافی (می‌رویم به مورد ۱۸).
مثال‌ها
ذَهَبْتُ إِلَی الْمَدْرَسَةِ.
«به مدرسه رفتم.»
ذَهَبْتُ = فعل ماضی + فاعل (تُ)
إِلَی الْمَدْرَسَةِ = جار و مجرور؛ اَلْمَدْرَسَةِ = مجرور به حرف جر (کسره)
اَلْکِتابُ عَلَی الطّاوِلَةِ.
«کتاب روی میز است.»
اَلْکِتابُ = مبتدا، مرفوع
عَلَی الطّاوِلَةِ = جار و مجرور در نقش خبر؛ اَلطّاوِلَةِ = مجرور به حرف جر
کِتابُ الطّالِبِ جَدیدٌ.
«کتابِ دانش‌آموز تازه است.»
کِتابُ = مبتدا، مرفوع (مضاف)
اَلطّالِبِ = مضاف‌الیه، مجرور (کسره) ← دقت: «کتاب» مرفوع است، ولی «الطالب» چون مضاف‌الیه است، مجرور شد
جَدیدٌ = خبر، مرفوع
سافَرْتُ بِالْقِطارِ إِلَی الْمَدینَةِ.
«با قطار به شهر سفر کردم.»
سافَرْتُ = فعل ماضی + فاعل (تُ)
بِالْقِطارِ = جار و مجرور؛ اَلْقِطارِ = مجرور به حرف جر «بِـ»
إِلَی الْمَدینَةِ = جار و مجرور؛ اَلْمَدینَةِ = مجرور به حرف جر «إلی»
بَحَثْتُ عَنْ صَدیقِيَ الْقَدیمِ.
«در پی دوست قدیمی‌ام گشتم.»
بَحَثْتُ = فعل ماضی + فاعل (تُ)
عَنْ صَدیقِيَ = جار و مجرور؛ صَدیقِ = مجرور به حرف جر «عَنْ»؛ «ی» = مضاف‌الیه
اَلْقَدیمِ = صفتِ «صدیق»، مجرور
اَلْکِتابُ لِلطّالِبِ الْمُجْتَهِدِ.
«کتاب از آنِ دانش‌آموز کوشاست.»
اَلْکِتابُ = مبتدا، مرفوع
لِلطّالِبِ = جار و مجرور در نقش خبر؛ اَلطّالِبِ = مجرور به حرف جر «لِـ»
اَلْمُجْتَهِدِ = صفتِ «الطالب»، مجرور
مِفْتاحُ السَّیّارَةِ فِي جَیْبِي.
«کلید ماشین در جیبم است.»
مِفْتاحُ = مبتدا، مرفوع (مضاف)
اَلسَّیّارَةِ = مضاف‌الیه، مجرور
فِي جَیْبِي = جار و مجرور در نقش خبر؛ جَیْبِ = مجرور به حرف جر؛ «ی» = مضاف‌الیه
توضیح تکمیلی: ترکیب قدم‌به‌قدم + قاعده‌ی «سه اسم پشت سر هم»
الگوریتم: ۱) اول حروف جر را شکار کن؛ اسمِ بعد از آن = مجرور به حرف جر. ۲) دو اسمِ چسبیده با معنای «ـِ» را پیدا کن؛ دومی = مضاف‌الیه. ۳) اگر اسم سومی هم بود، از روی «اعرابش» معلوم می‌شود صفتِ کدام است (قاعده‌ی کلاسینو: در ترکیب سه‌اسمی، اول ترکیب اضافی ساخته می‌شود، بعد صفت می‌آید و صفت مالِ همان اسمی است که اعرابش با آن یکی است).
«با دوستم به کتابخانه‌ی مدرسه‌ی بزرگ رفتم.»
ذَهَبْتُ = فعل ماضی + فاعل (تُ)
إِلَی مَکْتَبَةِ = جار و مجرور (مَکْتَبَةِ: مجرور به حرف جر و خودش مضاف است)
الْمَدْرَسَةِ = مضاف‌الیه، مجرور
الْکَبیرَةِ = صفتِ «الْمَدْرَسَة» ـ مجرور است و دقیقاً بعد از مضاف‌الیه آمده و مالِ اوست (قاعده‌ی سه اسمِ کلاسینو)
مَعَ صَدیقِی = جار و مجرور (صَدیقِ: مجرور؛ ی: مضاف‌الیه)
حفظش کن 🧠 ـ سبزها و شعر حروف جر
🟢 سبز = مجرورات: مضاف‌الیه + مجرور به حرف جر (+ صفتِ آن‌ها). نشانه‌ها: ـِ ، ـٍ ، یْنِ ، ینَ. کد: «سبزها همیشه تهِ یک رابطه‌اند: یا بعد از حرف جر، یا دومِ یک اضافه.»
شعر مشهور ابن‌مالک (الفیه) ـ همه‌ی حروف جر در دو بیت، ریتم‌دار و آماده‌ی حفظ‌کردن:
«هَاکَ حُروفَ الْجَرِّ وَ هِیَ مِنْ إِلَیٰ، حَتَّیٰ خَلَا حَاشَا عَدَا فِی عَنْ عَلَیٰ / مُذْ مُنْذُ رُبَّ اللّامَ کَیْ وَاوٌ وَ تَا، وَ الْکَافَ وَ الْبَاءَ وَ لَعَلَّ وَ مَتَیٰ»
(منبع: الفیه‌ی ابن‌مالک؛ شرح ابن‌عثیمین.) برای کتاب یازدهم همان ۹ حرف اول کافی است: مِنْ، إِلَیٰ، عَنْ، عَلَیٰ، فِی، بِـ، کَـ، لِـ، حَتَّیٰ.
کد داستانیِ معانی (ساخته‌شده بر اساس جدول معانی حروف جر در درسنامه‌های فرادرس و گاما): «مِنْ خانه إِلَی مدرسه رفتم؛ فِی راه، عَلَی سنگی نشستم؛ عَنْ دوستم پرسیدم؛ بِدوچرخه لِخریدِ کتاب رفتم؛ کَالپرنده سبک بودم؛ حَتَّی شام برگشتم.» هر حرف را با معنایش در یک قصه‌ی یک‌خطی قفل کن: مِنْ = از، إِلَی = به‌سوی/تا، فِی = در، عَلَی = بر، عَنْ = از/درباره، بِـ = با/به‌وسیله، لِـ = برای، کَـ = مانند، حَتَّی = تا.
کد مضاف‌الیه: «اوّلی بی‌ال و بی‌تنوین، دومی همیشه سبز (مجرور)» ـ مضاف نشانه‌ی منفی دارد: نه «الـ» می‌گیرد نه تنوین (فَست‌شارژ اصغری هم همین نشانه را داده است).
امتحان نهایی ـ خرداد ۱۴۰۴، درس ۱، سؤال ۱۵
«هیچ‌کس به سخن آن دو مرد توجه نکرد.»
لَمْ = حرف جزم
یَنْتَبِهْ = فعل مضارع مجزوم
أَحَدٌ = فاعل، مرفوع
إِلَی کَلامِ = جار و مجرور (کَلامِ: مجرور به حرف جر و مضاف)
الرَّجُلَیْنِ = مضاف‌الیه، مجرور به «یْنِ» (مثنی)
منبع: کلید رسمی نهایی ۱۴۰۴، در جزوه‌ی الف‌مشاور ـ سؤال دقیقاً درباره‌ی «الرَّجُلَیْنِ» بود
کَیْفَ حالُکَ یَا وَلَدِی؟
امتحان نهایی ـ خرداد ۱۴۰۴، درس ۳، سؤال ۱۵
«پسرم، حالت چطور است؟»
کَیْفَ = اسم استفهام، خبر مقدم، محلاً مرفوع
حالُ = مبتدای مؤخر، مرفوع (و مضاف)
«کَ» = مضاف‌الیه، محلاً مجرور
یَا وَلَدِی = منادا (وَلَدِی: مضاف؛ ی: مضاف‌الیه)
منبع: کلید رسمی نهایی ۱۴۰۴، الف‌مشاور ـ نکته‌ی سؤال: «کَ» = مضاف‌الیه
فَأَنْزَلَ اللهُ سَکینَتَهُ عَلَی رَسولِهِ.
تمرین کتاب درسی ـ درس ۱، تمرین ۶
«پس خدا آرامشش را بر پیامبرش نازل کرد.»
أَنْزَلَ = فعل ماضی
اللهُ = فاعل، مرفوع
سَکینَتَهُ = مفعول‌به، منصوب (و مضاف؛ هُ: مضاف‌الیه)
عَلَی رَسولِهِ = جار و مجرور (رَسولِ: مجرور به حرف جر؛ هِ: مضاف‌الیه)
منبع: paadars.com، حل تمرین ۶ درس اول
نمونه‌سؤال میان‌ترم ـ آزمون آنلاین عربی، دیجی‌فرم
«نهنگ آبی بزرگ‌ترینِ موجودات زنده‌ی جهان به شمار می‌آید.»
یُعَدُّ = فعل مضارع مجهول
الْحوتُ = نائب فاعل، مرفوع
الْأَزْرَقُ = صفت، مرفوع
أَکْبَرَ = مفعول‌به‌ی دومِ «عَدَّ»، منصوب (و مضاف)
الْکائِناتِ = مضاف‌الیه، مجرور
الْحَیَّةِ = صفت، مجرور
فِی الْعالَمِ = جار و مجرور (الْعالَمِ: مجرور به حرف جر)
منبع: همان آزمون میان‌ترم دیجی‌فرم
کِتابُ الطّالِبِ الْجَدیدُ عَلَی الطّاوِلَةِ.
«کتابِ تازه‌ی دانش‌آموز روی میز است.»
کِتابُ = مبتدا، مرفوع (و مضاف)
الطّالِبِ = مضاف‌الیه، مجرور
الْجَدیدُ = صفتِ «کِتاب» ـ چون مرفوع است، مالِ مضاف است نه مضاف‌الیه! (قاعده‌ی ترکیب سه‌اسمی کلاسینو: صفت را از اعرابش بشناس)
عَلَی الطّاوِلَةِ = جار و مجرور در نقش خبر
(تمرینی)
«از تهران به مشهد با قطار سفر کردم.»
سافَرْتُ = فعل ماضی + فاعل (تُ)
مِنْ طِهْرانَ = جار و مجرور ـ طِهْرانَ مجرور به حرف جر، ولی با «فتحه»! (اسم غیرمنصرف)
إِلَی مَشْهَدَ = جار و مجرور (آن هم غیرمنصرف)
بِالْقِطارِ = جار و مجرور
(تمرینی ـ تله‌ی غیرمنصرف)
مِفْتاحُ بابِ الْبَیْتِ فِی جَیْبِی.
«کلیدِ درِ خانه در جیبم است.»
مِفْتاحُ = مبتدا، مرفوع (و مضاف)
بابِ = مضاف‌الیه، مجرور (و خودش مضاف)
الْبَیْتِ = مضاف‌الیه، مجرور
فِی جَیْبِی = جار و مجرور در نقش خبر (جَیْبِ: مجرور به حرف جر و مضاف؛ ی: مضاف‌الیه)
سه لایه‌ی اضافه در یک جمله‌ی کوتاه! (تمرینی)
وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللهَ بِهِ عَلیمٌ.
از بانک مثال ـ مجرور به حرف جر در تمرین کتاب (بقره: ۲۷۳)
سؤال: «عَیِّنِ الْمَجْرورَ بِحَرْفِ جَرٍّ»؛ پاسخ: خَیْرٍ (مجرور به «مِنْ»)
«و هر خیری انفاق کنید، خدا به آن داناست.»
منبع: پادرس — «حل تمرین ۱ درس ۲ عربی یازدهم»، سؤال ۱ (paadars.com/answer/4220)
فی أَحْسَنِ حالٍ ـ إِلَی الصِّفاتِ الطَّیِّبَةِ.
از بانک مثال ـ جار و مجرور در متن درس ۱
«فی أَحْسَنِ حالٍ» (فی + أَحْسَنِ) و «إِلَی الصِّفاتِ الطَّیِّبَةِ» (إلی + الصِّفاتِ)
منبع: گام‌به‌گام «درس اول عربی یازدهم انسانی با جواب» (kdarsi.ir — منبع کمکی)، متن درس
کَلامِ مُدَرِّسِ الْکیمیاءِ.
از بانک مثال ـ مضاف‌الیه در متن درس ۲
«سخنِ دبیرِ شیمی» مُدَرِّسِ و الْکیمیاءِ هر دو مضاف‌الیه و مجرورند.
منبع: گام‌به‌گام درس ۲ عربی یازدهم (حالادرس و همگام‌درس — منابع کمکی)، متن درس
تله‌ی امتحانی ⚠️
• مضاف‌الیه همیشه مجرور است، حتی اگر مضاف، مرفوع یا منصوب باشد: در «رَأَیْتُ کِتابَ الطّالِبِ»، «کتابَ» منصوب است (مفعول‌به) اما «الطّالِبِ» باز هم مجرور است؛ چون مضاف‌الیه تابع نقش خودش است، نه نقش مضاف.
• اسم بعد از حرف جر را با مفعول‌به اشتباه نگیر: در «نَظَرْتُ إِلَی الصّورَةِ» کلمه‌ی «الصورة» مفعول نیست؛ مجرور به حرف جر است (فعل «نظر» با «إلی» متعدی می‌شود).
• «مضاف» نمی‌تواند «الـ» یا تنوین بگیرد؛ اگر اسم اول «الـ» داشت، ترکیب اضافی نیست. (اَلْکِتابُ الْجَدیدُ = وصفی؛ کِتابُ الطّالِبِ = اضافی)
خودآزمایی
۱) در جمله‌ی «مَدْرَسَةُ الْقَرْیَةِ کَبیرَةٌ» نقش «الْقَرْیَةِ» چیست؟
جواب: مضاف‌الیه، مجرور — اسم دوم ترکیب اضافی است و همیشه مجرور می‌آید.
۲) در جمله‌ی «کَتَبْتُ الدَّرْسَ بِالْقَلَمِ الْأَزْرَقِ» نقش «الْقَلَمِ» و «الْأَزْرَقِ» چیست؟
جواب: اَلْقَلَمِ = مجرور به حرف جر «بِـ»؛ اَلْأَزْرَقِ = صفتِ «القلم»، مجرور به تبعیت از آن.