۱حکومت قاجار از آقامحمدخان تا محمدشاه

ایل قاجار و بنیاد سلسله

ایل قاجار از ترکمانان بودند که هنگام حمله‌ی مغولان به ایران کوچ کردند؛ به شاه اسماعیل صفوی در به قدرت رسیدن یاری رساندند و در جرگه‌ی قزلباش‌ها درآمدند. نادرشاه افشار، چون قاجاریان از صفویه دفاع می‌کردند، با آنان میانه‌ی خوبی نداشت. پس از مرگ او، رهبر قاجارها محمدحسن‌خان در راه رسیدن به قدرت کشته شد و پسرش آقامحمدخان به اسارت کریم‌خان زند درآمد. آقامحمدخان پس از مرگ کریم‌خان گریخت، بر رقیبان غلبه کرد و با شکست لطفعلی‌خان، آخرین فرمانروای زند، سلسله‌ی قاجار را بنیاد نهاد و تهران را — روستایی در حومه‌ی ری — پایتخت قرار داد. این حکومت از ۱۱۷۴ تا ۱۳۰۴ش، نزدیک به ۱۳۰ سال، ادامه یافت.

روسیه و جنگ‌های دوره‌ی اول (۱۱۸۲ تا ۱۱۹۱ش) ـ عهدنامه‌ی گلستان

روسیه از زمان پترکبیر سیاست توسعه‌طلبانه‌ای به‌سوی سرحدات شمالی ایران در پیش گرفته بود و چشم به قفقاز داشت. آقامحمدخان روس‌ها را عقب راند و تفلیس را پس گرفت، اما در لشکرکشی دوباره به قفقاز به دست همراهان خودش کشته شد. پس از او برادرزاده‌اش فتحعلی‌شاه به سلطنت رسید و روس‌ها حمله‌های پی‌درپی خود را آغاز کردند و نخست گرجستان و سپس ایالت‌های دیگر را مورد تاخت‌وتاز قرار دادند؛ این‌گونه دوره‌ی اول جنگ‌های ایران و روس (۱۱۸۲ تا ۱۱۹۱ش) آغاز شد.

علما با فتوای جهاد مردم را به دفاع فراخواندند: شیخ جعفر نجفی کاشف‌الغطاء، سیدمحمد مجاهد و ملا احمد نراقی — با تکیه بر قاعده‌ی نفی سبیل و وجوب جهاد — بزرگ‌ترین محرک ملی برای بسیج مردم شدند. عباس‌میرزا، نایب‌السلطنه و فرمانده‌ی سپاه ایران، شجاعت و کاردانی زیادی نشان داد، اما ایران سرانجام به‌سبب ضعف و غفلت فتحعلی‌شاه و دربار و خیانت انگلستان شکست خورد و ناچار به پذیرش عهدنامه‌ی گلستان شد.

مفاد عهدنامه‌ی گلستان:

• واگذاری این مناطق به روسیه: گرجستان، داغستان، باکو، دربند، شیروان، قره‌باغ، شکی، گنجه، موقان و قسمت بالای طالش
• سلب حق کشتیرانی ایران در دریای خزر
• در برابر، روسیه نیابت سلطنت عباس‌میرزا را به رسمیت شناخت و تعهد کرد او را به سلطنت برساند؛ یعنی دخالت در امور داخلی ایران را برای خود رسمی کرد و استقلال ایران را نادیده گرفت.

جنگ‌های دوره‌ی دوم (۱۲۰۴ تا ۱۲۰۶ش) ـ عهدنامه‌ی ترکمانچای

علت‌های دوره‌ی دوم جنگ‌ها دو چیز بود:

1. بدرفتاری روس‌ها با ساکنان ولایت‌های واگذارشده؛ مردم آن مناطق ناراضی شدند و از دولت ایران دادخواهی کردند.
2. ابهام خطوط مرزی در عهدنامه‌ی گلستان؛ مرزها دقیق مشخص نشده بود و روس‌ها از این ابهام برای دست‌درازی به اطراف ایروان و آذربایجان استفاده می‌کردند.

با فتوای جهاد علمایی چون سیدمحمد مجاهد، مردم بسیج شدند و عباس‌میرزا در آغاز جنگ پیروزی‌هایی به دست آورد و مناطق بسیاری را آزاد کرد؛ اما این‌بار هم خیانت دوباره‌ی انگلستان و بی‌کفایتی دربار سرنوشت جنگ را به نفع روسیه رقم زد و ایران عهدنامه‌ی ترکمانچای را پذیرفت.

مفاد عهدنامه‌ی ترکمانچای (علاوه بر مفاد گلستان که سر جایش ماند):

• واگذاری ایروان و نخجوان و بخشی از دشت مغان به روسیه
• تعیین رود ارس به‌عنوان مرز ایران و روسیه
• پرداخت پنج میلیون تومان غرامت از سوی ایران به روسیه
• تحمیل کاپیتولاسیون (قضاوت کنسولی): اگر اتباع روس در ایران مرتکب جرمی می‌شدند، دادگاه‌های ایران حق رسیدگی نداشتند و مراجع قضایی روسیه باید رسیدگی می‌کردند؛ یعنی استقلال قضایی ایران از میان رفت.

ایران در دام رقابت فرانسه و انگلستان

فرانسه: ناپلئون نمی‌توانست مستقیم به انگلستان ضربه بزند، پس تصمیم گرفت به مهم‌ترین مستعمره‌اش، هندوستان، آسیب برساند که راه رسیدن به آن از ایران می‌گذشت؛ پس میان ایران و فرانسه معاهده‌ی فینکن‌اشتاین بسته شد:

• تعهد فرانسه: کمک به ایران در جنگ با روسیه
• تعهدات ایران: اتحاد با افغان‌ها و قبایل هرات و قندهار (برای حمله به متصرفات انگلیس در هند)، اعلان جنگ به انگلستان، و اجازه‌ی عبور لشکر فرانسه از خاک ایران

اما ناپلئون اندکی بعد با تزار روسیه عهدنامه‌ی تیلسیت را بست و همه‌ی تعهداتش نسبت به ایران را زیر پا گذاشت. دربار ایران که از فرانسه ناامید شده بود، به انگلستان روی آورد.

انگلستان: انگلیس ایران را سدّی محکم در برابر تهاجم به هندوستان می‌دانست و برای حفظ این سد، دو قرارداد با ایران بست:

1. توافق‌نامه‌ی مجمل (۱۱۸۷ش): انگلستان تعهد کرد هرگاه نیروی نظامی دولت‌های اروپایی به ایران حمله کنند، نیروی نظامی در اختیار ایران قرار دهد و یا در عوض آن، به دولت ایران کمک مالی کند.
2. عهدنامه‌ی مفصل (منعقدشده در ۱۱۹۰ش پس از پیروزی روس‌ها در مرحله‌ی اول جنگ، و امضای فتحعلی‌شاه در ۱۱۹۲ش) که تعهدات سنگینی بر ایران گذاشت:
   • ایران حکمیت نماینده‌ی انگلیس در اختلاف‌های مرزی خود با روسیه را بپذیرد.
   • ایران با روسیه یا هر دولت سومی که دشمن انگلیس باشد، قرارداد نبندد.
   • ایران برای آموزش سپاه خود، از کشورهای غیردوست انگلیس افسر و افراد نظامی استخدام نکند.
   • در برابر، تعهدات انگلستان نسبت به ایران مبهم و کلی بود (کمک «حتی‌المقدور» و خودداری از کمک به سرکشان علیه شاه).

انگلستان هم مانند فرانسه به تعهداتش عمل نکرد: مستشارانش را از ارتش ایران فراخواند، از کمک خودداری کرد و در صلح ایران و روس داوری سفیرش را به زیان ایران تحمیل کرد. عبرت کتاب: کارگزاران ایران به‌جای تکیه بر قدرت و بسیج مردمی، به هم‌پیمانی با قدرت‌های خارجی دل بسته بودند.

جنگ هرات

هرات، «دروازه‌ی هندوستان»، جزئی از خاک ایران بود؛ اما حاکمش کامران‌میرزا با تحریک انگلیسی‌ها علیه حکومت مرکزی شورش کرده بود و گاهی به مناطق دیگر ایران هم دست‌اندازی می‌کرد. فتحعلی‌شاه عباس‌میرزا را برای سرکوب او فرستاد، اما عباس‌میرزا پیش از انجام مأموریت درگذشت و خود شاه نیز اندکی بعد فوت کرد.

روس‌ها ایران را به لشکرکشی به‌سوی هرات تشویق می‌کردند، چون: (۱) با انگلستان رقابت داشتند و به‌خطر افتادن مستعمره‌های انگلیس در هند را به مصلحت خود می‌دانستند؛ (۲) مشغول‌شدن ایران در جنگ هرات، ایالت‌های ازدست‌رفته‌ی شمالی را از یاد دولت ایران می‌برد.

پس از فتحعلی‌شاه، پسر عباس‌میرزا یعنی محمدشاه به سلطنت رسید. او پس از سرکوب مدعیان سلطنت، صدراعظم شایسته‌اش میرزا ابوالقاسم قائم‌مقام فراهانی را کشت. وقتی کامران‌میرزا دوباره نافرمانی کرد، محمدشاه هرات را محاصره کرد و انگلیسی‌ها با عاملان خود در دربار کوشیدند او را بازدارند. محمدشاه به دخالت‌های آشکار سفیر انگلیس اعتراض کرد؛ سفیر با اعلام قطع روابط (۱۲۱۷ش) از ایران خارج شد و هشدار داد که در صورت پایان‌نیافتن محاصره جنگ آغاز خواهد شد. سپس انگلیسی‌ها جزیره‌ی خارک را اشغال کردند و تهدید به پیشروی در خاک ایران کردند. محمدشاه که توان رویارویی با انگلیسی‌ها را نداشت و از روس‌ها هم حمایت عملی ندیده بود، دست از محاصره برداشت.

معاهده‌ی دوم ارزنة‌الروم (ایران و عثمانی)

اختلاف‌های ایران و عثمانی از دوره‌ی صفوی ادامه داشت و استعمارگران نیز گهگاه به آن دامن می‌زدند. در دوره‌ی فتحعلی‌شاه، عباس‌میرزا به خاک عثمانی لشکر کشید و پیشروی‌هایی کرد، اما نتیجه‌ی قطعی به دست نیامد و دو طرف سازش کردند (عهدنامه‌ی اول ارزنة‌الروم، ۱۲۰۲ش). چون مرزها در آن عهدنامه دقیق مشخص نشده بود، در دوره‌ی محمدشاه اختلاف‌ها بالا گرفت و مذاکرات تازه‌ای در ارزنة‌الروم با حضور نمایندگان روسیه و انگلستان انجام شد؛ نماینده‌ی ایران میرزا تقی‌خان فراهانی ملقب به امیرنظام بود (امیرکبیر آینده). سرانجام معاهده‌ی دوم ارزنة‌الروم بسته شد:

• ایران از ادعای خود بر سلیمانیه و بعضی مناطق دیگر دست برداشت.
• عثمانی حاکمیت ایران بر خرمشهر و ساحل چپ اروندرود و حق کشتیرانی ایران در اروندرود را به رسمیت شناخت.
• عثمانی متعهد شد از آزار زائران ایرانی عتبات جلوگیری کند و برای بازرگانان ایرانی تسهیلات فراهم آورد.

نتایج و عبرت‌های دو جنگ ایران و روس (متن پایانی کتاب)

1. ایرانیان به‌طور کامل به اروپاییان بی‌اعتماد شدند؛ چون روشن شد آنان فقط منافع خودشان را دنبال می‌کنند.
2. در مبارزه با یک قدرت خارجی، نباید به قدرت خارجی دیگر اتکای جدی کرد.
3. شکست‌ها — همراه با روحیه‌ی خودباختگی حاکمان — بستر ورود مبلغان غربی و نفوذ فرهنگی بیگانگان را فراهم کرد.
4. مذاکرات و رفت‌وآمدها در عمل برای سرگرم‌کردن ایرانیان و تأمین منافع استعمارگران بود.
5. در برابر همه‌ی این ضعف‌ها، علما با اعلام بسیج عمومی بزرگ‌ترین محرک ملی در دفاع از کشور بودند.

جمع‌بندی

سلسله‌ای که آقامحمدخان بر ویرانه‌های زندیه ساخت، از آغاز با توسعه‌طلبی روسیه در شمال و رقابت فرانسه و انگلیس بر سر هند روبه‌رو شد؛ و چون دربار قاجار به‌جای تکیه بر قدرت و بسیج مردمی — که علما با فتوای جهاد آماده‌اش کرده بودند — به وعده‌های قدرت‌های خارجی دل بست، هر دو جنگ با روس به شکست انجامید: گلستان قفقاز و حق کشتیرانی خزر را گرفت و ترکمانچای ایروان و نخجوان، پنج میلیون تومان غرامت و کاپیتولاسیون را تحمیل کرد. فرانسه با تیلسیت و انگلیس با مجمل و مفصل نشان دادند که پیمان‌هایشان فقط ابزار منفعت خودشان است و انگلیس در هرات هم با اشغال خارک ایران را عقب نشاند؛ تنها دستاورد مثبت دوره ارزنة‌الروم دوم بود که حاکمیت ایران بر خرمشهر و اروندرود را تثبیت کرد. عبرت نهایی کتاب: در برابر یک قدرت خارجی نباید به قدرت خارجی دیگر تکیه کرد.