۲دوران ناصرالدین شاه

سه موضوع شاخص درس

کتاب، دوران ناصرالدین‌شاه را با سه موضوع شاخص معرفی می‌کند:

1. قتل صدراعظم دانشمند و ایران‌دوست، میرزا تقی‌خان امیرکبیر، به تحریک فاسدان و بدخواهان؛
2. آشنایی تدریجی گروهی از ایرانیان با پیشرفت‌های اروپاییان؛
3. واگذاری امتیازات اقتصادی و فرهنگی به بیگانگان که مهم‌ترینشان امتیاز رویتر، امتیاز لاتاری و امتیاز تنباکو (رژی) است.

سه شخصیت بزرگ این درس نیز میرزای شیرازی، امیرکبیر و سیدجمال‌الدین اسدآبادی معرفی شده‌اند.

صدارت امیرکبیر و اصلاحات او

پس از مرگ محمدشاه، پسر شانزده‌ساله‌اش ناصرالدین‌میرزا به سلطنت رسید و میرزا تقی‌خان فراهانی، امیرکبیر — مردی استقلال‌طلب و میهن‌دوست — را به صدارت برگزید. صدارت او سه سال و سه ماه طول کشید و در همین مدت کوتاه اصلاحات بزرگی انجام داد:

1. لغو لقب‌های طولانی و بی‌معنی و اکتفا به کلمه‌ی «جناب» حتی نسبت به مقام صدارت؛
2. منع رشوه‌خواری و برقراری حقوق ثابت برای مأموران دولت؛
3. فرستادن شاگردان به اروپا برای کسب مهارت و دانش جدید؛
4. استخدام معلمان و استادان خارجی، به‌ویژه از کشورهایی غیر از انگلیس و روس؛
5. ترجمه‌ی کتاب و نشر روزنامه؛
6. تأسیس مدرسه‌ی عالی در تهران و ارائه‌ی طرح دارالفنون (که پس از برکناری او شروع به کار کرد)؛
7. جلوگیری از دخالت نمایندگان خارجی در امور داخلی کشور؛
8. دفع فتنه‌ی سالار در خراسان و فرقه‌ی بابیه؛
9. تقویت ارتش ملی؛
10. تلاش برای استقلال اقتصادی و توسعه‌ی صنعتی کشور.

سرانجام بدخواهان و فاسدان دربار شاه را علیه او تحریک کردند و امیرکبیر به فرمان ناصرالدین‌شاه کشته شد؛ قتلی که کتاب آن را از تلخ‌ترین رویدادهای این دوران می‌داند.

چرا این همه امتیاز به بیگانگان واگذار شد؟

اروپاییان با برده‌داری و غارت آسیا و آفریقا انقلاب علمی و صنعتی را پشت سر گذاشته بودند و برای ادامه‌ی کارشان به بازار مصرف و مواد اولیه‌ی ارزان نیاز داشتند؛ پس نفوذ در کشورهای ضعیف راهبرد اصلی‌شان شد. از سوی دیگر، دربار ناصری برای تأمین هزینه‌های سرسام‌آور خوش‌گذرانی‌ها و سفرهای شاه به اروپا امتیاز پشت امتیاز واگذار می‌کرد. در این دوره ده‌ها امتیاز به بیگانگان داده شد — با سهمی بیشتر برای روسیه و انگلستان — و ثروت‌های کشور، از معادن و جنگل‌ها تا صنایع، گمرکات، بنادر و شیلات، به تاراج رفت. عاملان داخلی نفوذ هم نقش داشتند: در امتیازهای رویتر و لاتاری، میرزاحسین‌خان سپهسالار و میرزا ملکم‌خان عاملان اصلی بودند؛ در برابر، علما پناهگاه مردم و عامل اصلی ناکامی استعمارگران بودند.

امتیاز رویتر (۱۲۵۰ش / ۱۸۷۲م)

با تلاش میرزاحسین‌خان سپهسالار (صدراعظم وقت) و همکاری میرزا ملکم‌خان، امتیازی بی‌سابقه به بارون جولیوس دو رویتر واگذار شد. مفاد امتیاز رویتر:

• حق احداث راه‌آهن و تراموا در ایران؛
• حق بهره‌برداری از کلیه‌ی معادن و منابع کشور (به‌جز طلا و نقره و سنگ‌های قیمتی)؛
• حق بهره‌برداری از جنگل‌ها و احداث قنات‌ها و کانال‌های آبیاری؛
• همه‌ی این‌ها به مدت ۷۰ سال؛
• اداره‌ی گمرک‌های کشور و حق صدور همه‌ی محصولات انگلیسی به ایران به مدت ۲۵ سال؛
• در مقابل، رویتر فقط ۲۰۰ هزار لیره وام برای سفر شاه به اروپا داد.

لرد کرزن، سیاستمدار انگلیسی، درباره‌ی این امتیاز گفت: «عجیب‌ترین امتیازی که در طول تاریخ نظیر ندارد… تمام منابع طبیعی کشوری به یک خارجی تسلیم گشته است.»

مخالفت‌ها و سرانجام: علما به رهبری آیت‌الله حاج ملاعلی کنی اعتراض کردند، چون اجرای این امتیاز زمینه‌ی سلطه‌ی کامل انگلستان بر ایران، همچون هندوستان، را فراهم می‌کرد (حاج ملاعلی کنی با خود سپهسالار هم — که غرب‌گرا بود — مخالفت داشت). از خارج نیز روس‌ها ناراضی بودند، چون منافع سرشار قرارداد نصیب رقیبشان می‌شد. فشارها چنان بالا گرفت که شاه ناچار شد امتیاز را لغو کند و سپهسالار را از صدارت برکنار نماید. رویتر برای جبران، امتیاز بانک شاهنشاهی را به مدت ۶۰ سال دریافت کرد.

امتیاز لاتاری (۱۲۶۷ش)

میرزا ملکم‌خان (ناظم‌الدوله) شاه را قانع کرد که امتیاز تأسیس قمارخانه (لاتاری) را — بدون ذکر نام صاحب امتیاز — به او واگذار کند. شرط بود که ملکم‌خان بدون اجازه‌ی نهایی شاه امتیاز را به دیگری منتقل نکند؛ اما او آن را در برابر ۴۰ هزار لیره به یک کمپانی انگلیسی واگذار کرد. علما لاتاری را به‌عنوان قمار حرام اعلام کردند و انگلیسی‌ها ناکام ماندند. شاه و دربار نیز ملکم‌خان را از کلیه‌ی مقام‌های مهم دولتی محروم کردند و سهامداران او را به تقلب و کلاهبرداری متهم کردند و از او شکایت نمودند.

قرارداد تالبوت (رژی) و نهضت تحریم تنباکو

مفاد قرارداد: انحصار خرید و فروش توتون و تنباکو در داخل و خارج کشور به مدت ۵۰ سال به تالبوت انگلیسی واگذار شد و شرکت او «رژی» نام گرفت. شاه در برابر فقط سالانه ۱۵ هزار لیره به‌علاوه‌ی یک‌چهارم سود سالانه دریافت می‌کرد؛ حال آن‌که دولت عثمانی همان امتیاز را — با محصولی کمتر از ایران — سالانه ۷۰۰ هزار لیره واگذار کرده بود.

چرا مردم قیام کردند؟ چون با انحصار رژی مجبور بودند محصول خود را ارزان بفروشند و برای مصرف خودشان گران بخرند. اعتراض‌ها در تبریز، شیراز، اصفهان و تهران بالا گرفت و رهبری آن با علما بود:

• اصفهان: آقانجفی اصفهانی
• شیراز: سیدعلی‌اکبر فال‌اسیری (که در مسجد وکیل سخنرانی کرد و گفت «موقع جهاد عمومی است»)
• تهران: میرزا حسن آشتیانی و شیخ فضل‌الله نوری
• تبریز: میرزا جواد آقا مجتهد تبریزی

شیخ فضل‌الله نوری نماینده‌ی میرزای شیرازی در ایران بود و در گرفتن فتوا از او نقش اساسی داشت. سیدجمال‌الدین اسدآبادی نیز در نامه‌ای به میرزای شیرازی در سامرا، او را به مقابله با این امتیاز فراخواند.

فتوای میرزای شیرازی: آیت‌الله میرزا محمدحسن شیرازی، مرجع بزرگ شیعه در سامرا، فتوای تاریخی خود را صادر کرد:

تحریم چنان فراگیر شد که به داخل دربار هم نفوذ کرد (حتی زنان دربار قلیان نکشیدند) و مسیحیان و یهودیان ایران نیز آن را رعایت کردند.

نتیجه: شاه ناچار تسلیم شد؛ ابتدا امتیاز داخلی و سپس امتیاز خارجی تنباکو لغو شد. میرزای شیرازی تا وقتی از راه شیخ فضل‌الله نوری از لغو کامل امتیاز مطمئن نشد، تحریم را برنداشت.

پیامدهای نهضت تحریم تنباکو:

• انسجام بیشتر مرجعیت شیعه، علما و مردم؛
• نشانه‌ی بلوغ فکری و سیاسی جامعه و بیداری اسلامی؛
• مردم باور کردند که توان ایستادگی در برابر استبداد داخلی و استعمار خارجی را دارند؛
• بسیاری از تاریخ‌نویسان این نهضت را سرآغاز بیداری ایرانیان و طلیعه‌ی نهضت مشروطه دانسته‌اند؛
• این نخستین‌بار بود که مردم ایران در برابر مقتدرترین دولت جهان — امپراتوری انگلیس در اوج اقتدارش — ایستادند و آن را وادار به پذیرش خواسته‌ی خود کردند.

جمع‌بندی

درس دوم تقابل دو جبهه است: درباری که برای هزینه‌های خوش‌گذرانی و سفرهای شاه، ثروت کشور را امتیاز به امتیاز به بیگانگان می‌داد و حتی امیرکبیر را پس از سه سال و سه ماه خدمت به قتل رساند؛ و علما و مردمی که ایستادن را آموختند — رویتر را با اعتراض حاج ملاعلی کنی لغو کردند، لاتاری را با حکم حرمت قمار ناکام گذاشتند و در نهضت تحریم تنباکو، با فتوای میرزای شیرازی، مقتدرترین امپراتوری جهان را وادار به عقب‌نشینی کردند. همین تجربه‌ی پیروزی انسجام مرجعیت و مردم را بیشتر کرد و بیداری ایرانیان را تا آستانه‌ی نهضت مشروطه پیش برد.