۵مشروطه در دورهٔ محمدعلی شاه

شاخهٔ الف ـ محمدعلی شاه و آغاز کشمکش

پس از مظفرالدین شاه، ولیعهدش محمدعلی میرزا (محمدعلی شاه) به سلطنت رسید؛ از شاهان خودکامهٔ قاجار که حاضر به تمکین در برابر قانون اساسی و مجلس شورای ملی نبود، ملت را بندهٔ خود می‌پنداشت و نمایندگان را لایق دخالت در امور کشور نمی‌دانست.

نخستین بی‌اعتنایی: در ۲۸ دی ۱۲۸۵ جشن تاج‌گذاری گرفت و اشراف و نمایندگان دولت‌های خارجی را دعوت کرد، اما نمایندگان مجلس شورای ملی را دعوت نکرد.

از همین‌جا کشمکش شاه و مجلس آغاز شد؛ کشمکشی که سرانجام به به توپ بستن مجلس رسید.

شاخهٔ ب ـ متمم قانون اساسی، اصل دوم و «مشروطهٔ مشروعه»

قانون اساسیِ مظفرالدین شاه فقط ۵۱ اصل داشت و در حقیقت نظام‌نامهٔ ادارهٔ مجلس بود؛ از حقوق و تکالیف دولت و ملت سخنی در آن نبود. پس کمیسیونی شش‌نفره از نمایندگان مأمور تدوین «متمم» شد.

اصل دوم متمم با تلاش‌های پیگیر آیت‌الله شیخ فضل‌الله نوری تصویب شد و علمای ایران و مراجع بزرگ نجف آن را تأیید کردند. متن اصل: «در هر دوره از مجلس، هیئتی پنج‌نفره از مجتهدان و فقیهان اسلام که با اقتضاهای زمان آشنا باشند، به‌عنوان عضو در مجلس شورای ملی شرکت می‌کنند تا بر قانون‌هایی که تدوین و تصویب می‌شود نظارت کنند که خلاف قواعد اسلامی و دستورهای شرع نباشد.» — نکتهٔ امتحانی: در هیچ‌یک از دوره‌های مجلس شورای ملی به این اصل عمل نشد.

«فکر کنید» کتاب: شیخ فضل‌الله چرا بر این اصل اصرار داشت؟ چون غرب‌گرایان در نهضت نفوذ کرده و می‌خواستند اندیشه‌های غربی را جایگزین کنند؛ رهبران مذهبی می‌خواستند قوانین اسلامی وارد مشروطیت شود.

اختلاف درونی مشروطه‌خواهان و مخالفت شاه اوضاع را آشفته کرد. سرانجام شیخ فضل‌الله نوری به دلیل نفوذ غرب‌گرایان در نهضت و انحراف آن از مسیر اسلامی و ملیِ اولیه از طرفداران مشروطه جدا شد و خواهان برپایی «مشروطهٔ مشروعه» شد.

شاخهٔ ج ـ دومین بی‌اعتنایی: امضای اجباری متمم

دومین بی‌اعتنایی محمدعلی شاه: وقتی متمم تقدیمش شد، از امضای آن خودداری کرد.

واکنش مردم: هیجان عمومی، بسته شدن بازارها و هجوم چندین هزار نفر به سوی مجلس؛ تبریز، اصفهان، شیراز، رشت و کرمان نیز هم‌صدا شدند و مراجع نجف اشرف با تلگراف شاه را نصیحت کردند.

نتیجه: شاه در شهریور ۱۲۸۶ به‌ناچار متمم قانون اساسی را امضا کرد.

شاخهٔ د ـ روس و انگلیس: دو بازیگر با دو هدف

روسیه چرا با مشروطهٔ ایران مخالف بود؟ (سه دلیل کتاب)

1. جلوگیری از نفوذ انگلیس که در لباس مشروطه‌خواهی از مشروطه‌طلبان حمایت می‌کرد.
2. کمک به محمدعلی شاه که طرفدار روس بود.
3. پیشگیری از قیام آزادی‌خواهانهٔ ملت‌های قفقاز، تحت تأثیر پیروزی مشروطه‌خواهان در ایران.

انگلستان چرا (ظاهراً) از مشروطه حمایت می‌کرد؟ (سه دلیل کتاب)

1. افزایش اعتبار خود در ایران و رسیدن به موقعیتی بهتر یا برابر با روسیه.
2. به قدرت رساندن مهره‌های انگلیسی در دستگاه حاکم و مجلس. (پناه دادن به نزدیک به چهارده هزار نفر بست‌نشین در سفارت تهران، به همین دلیل بود.)
3. محافظت از مرزهای هندوستان و سایر مستعمرات انگلستان در منطقه.

شاخهٔ هـ ـ قرارداد ۱۹۰۷: تقسیم ایران به سه منطقه

علت: ظهور آلمان به‌عنوان قدرت جدید، مستعمره‌های روس و انگلیس را در دنیا به خطر انداخت؛ آن دو اختلاف‌ها را کنار گذاشتند و با پادرمیانی فرانسه (که از قدرت روزافزون آلمان بیمناک بود) با قرارداد ۱۹۰۷ ایران را تقسیم کردند (امضا در سن‌پترزبورگ؛ تکمیلی: ۳۱ اوت ۱۹۰۷م).

سه منطقه

1. شمال — از خط قصر شیرین، اصفهان، یزد، خواف و مرز افغانستان: حوزهٔ نفوذ روسیه.
2. جنوب — از خط بندرعباس، کرمان، بیرجند، زابل و سرحدهای افغانستان؛ منطقهٔ حیاتی برای دفاع از هند: قلمرو نفوذ انگلستان.
3. مرکز — شامل کویرها و بیابان‌های بی‌آب‌وعلف: منطقهٔ بی‌طرف و متعلق به ایران.

هدف دو دولت: از یکدیگر فاصله بگیرند و از برخوردهای احتمالی میانشان جلوگیری شود.

پس از امضا، سفیران روس و انگلیس رسماً دولت ایران را از قرارداد باخبر کردند.

شاخهٔ و ـ اقدام‌های انقلابی مجلس اول؛ زنگ خطر برای استعمار

با اطلاع مردم، هیجان عمومی علیه دو دولت شکل گرفت و مجلس اول سه اقدام انقلابی کرد:

1. نمایندگان مجلس به اتفاق آرا قرارداد ۱۹۰۷ را رد کردند.
2. مجلس پیش‌تر نیز دریافت وام از دولت‌های خارجی را رد کرده و برای حل مشکل مالی، «بانک ملی» را تأسیس کرده بود.
3. نوز بلژیکی (مسیو نوز)، متصدی پست مهم مالی ایران، اخراج شد. (در امتحان‌ها آمده: نوز کارگزار روس‌ها در امور گمرک ایران بود.)

این اقدام‌ها برای استعمارگران زنگ خطر بود، چون خلاف هدف‌هایشان بود؛ پس بر سرکوب مجلس توافق کردند: روسیه از به توپ بستن مجلس حمایت کرد و انگلیس با سکوتش رضایت داد.

شاخهٔ ز ـ به توپ بستن مجلس و استبداد صغیر

• محمدعلی شاه برای مبارزه با مشروطه‌خواهان، میرزا علی‌اصغرخان امین‌السلطان (اتابک) را — از مخالفان جدی مشروطه، مقیم اروپا — به کشور دعوت کرد تا با کمک او استبداد را دوباره حاکم کند؛ اتابک با حمایت روس‌ها آمد و نخست‌وزیر شد.
• اتابک، با سیاست دوگانه‌اش، سرانجام توسط یکی از طرفداران مشروطه ترور شد. چندی بعد محمدعلی شاه در تهران مورد سوءقصد قرار گرفت ولی آسیبی ندید (تکمیلی: اسفند ۱۲۸۶)؛ شاه آن را به مشروطه‌خواهان نسبت داد و به همین بهانه تصمیم به تعطیلی همیشگی مجلس گرفت.
• به توپ بستن مجلس: در تیر ۱۲۸۷ (تکمیلی: ۲ تیر ۱۲۸۷) محمدعلی شاه با تشویق سفارت روسیه دستور حمله به مجلس را داد و لیاخوفِ روس، فرماندهٔ نیروهای قزاق، مجلس را به توپ بست و بخشی از ساختمانش را تخریب کرد.
• پیامدهای فوری: خانه‌های مشروطه‌خواهان غارت و دستگیری‌ها آغاز شد؛ آیت‌الله سیدمحمد طباطبایی و آیت‌الله سیدعبدالله بهبهانی را قزاق‌ها دستگیر، شکنجه و تبعید کردند؛ به دستور شاه میرزا جهانگیرخان صوراسرافیل، ملک‌المتکلمین و سیدجمال‌الدین واعظ اعدام شدند؛ بعضی نمایندگان تحت تعقیب (از جمله تقی‌زاده) به سفارت انگلیس پناه بردند.
• استبداد صغیر: دورهٔ پس از به توپ بستن مجلس که استبداد دوباره حاکم شد و حدود یک سال طول کشید.

شاخهٔ ح ـ مقاومت مردم و فتح تهران

• پس از به توپ بستن مجلس، جمعی از غرب‌گرایان به اروپا رفتند و در پاریس، لندن، استانبول و سوئیس محفل سیاسی به راه انداختند؛ اما مردم و علما در داخل به مقاومت پرداختند.
• مقاومت اصلی از تبریز آغاز شد: ستارخان (سردار ملی) و باقرخان (سالار ملی) بیش از نُه ماه در برابر دشمنان مشروطه مقاومت کردند. (در برخی منابع، محاصرهٔ تبریز ۱۱ ماه ذکر شده؛ کتاب: «بیش از نه ماه».)
• پشتوانهٔ مقاومت: حمایت مراجع نجف — آیت‌الله محمدکاظم خراسانی، آیت‌الله سیدعبدالله مازندرانی و آیت‌الله حاج میرزاحسین (فرزند میرزا خلیل) تهرانی — آنان را در هدفشان پابرجا نگه می‌داشت.
• با مقاومت تبریز، مردم فارس، اصفهان، قزوین، کرمانشاه، گیلان، همدان و شهرهای دیگر هم وارد مبارزه شدند و حکومت استبدادی را سخت در تنگنا گذاشتند.
• سرانجام نیروهای مردمی از اصفهان و بختیاری و گیلان راهی تهران شدند: از شمال نیروهای گیلان به فرماندهی سپهدار تنکابنی (محمدولی‌خان) و یپرم‌خان، از جنوب نیروهای بختیاری به فرماندهی سردار اسعد بختیاری (علیقلی‌خان) (نام فرماندهان: تکمیلیِ درسنامه‌ای). سیاست روس و انگلیس در این زمان حفظ محمدعلی شاه بود.
• تیر ۱۲۸۸: هواداران مشروطه به تهران رسیدند (تکمیلی: ورود نیروها ۲۲ تیر، پناهندگی شاه ۲۵ تیر) و با پناهنده شدن محمدعلی شاه به سفارت روسیه استبداد صغیر تمام شد.

جدول رویدادها

جمع‌بندی ـ درس ۵

محمدعلی شاه مشروطه را نمی‌خواست؛ متمم را به‌زور اعتراض مردم امضا کرد، اما ایران با قرارداد ۱۹۰۷ عملاً تقسیم شده بود و مجلس با سه اقدام انقلابی به استعمار «نه» گفت. پاسخ شاه و استعمار توپ بود: لیاخوف مجلس را بست و استبداد صغیر آغاز شد. اما مشروطه دیگر فقط مجلس نبود: مردم تبریز با پشتوانهٔ مراجع نجف بیش از نه ماه ایستادند، شهرها برخاستند و نیروهای گیلان و بختیاری تهران را فتح کردند. شاه به سفارت روسیه پناه برد و از دل همین پیروزی دورهٔ دوم مشروطه آغاز شد؛ دوره‌ای که درس ۶ نشان می‌دهد اختلاف خودی‌ها و مداخلهٔ بیگانه چگونه آن را خالی کرد.