۶دورهٔ دوم مشروطه (۱۲۸۸–۱۲۹۳ش)

شاخهٔ الف ـ فتح تهران و آغاز دورهٔ دوم

• پس از فتح تهران، مجلسی فوق‌العاده از سران مجاهدان، شاهزادگان، اعیان و وکلای سابق مجلس تشکیل شد و به اتفاق آرا محمدعلی شاه را از سلطنت خلع کرد؛ پسر دوازده‌ساله‌اش، احمدمیرزای ولیعهد، به سلطنت رسید.
• چون احمدشاه کودک بود، عضدالملک، رئیس ایل قاجار، نایب‌السلطنه شد. (تکمیلی: پس از درگذشت عضدالملک در ۱۲۸۹ش، ناصرالملک نایب‌السلطنه شد و تا تاج‌گذاری احمدشاه در تیر ۱۲۹۳ ماند.)
• سرنوشت محمدعلی شاه: بدون محاکمه و حتی با پرداخت حقوق سالیانه، با حمایت روس و انگلیس راهی بندر اُدِسا در روسیه شد.
• مجلس دوم در آبان ۱۲۸۸ افتتاح شد (تکمیلی: ۲۴ آبان ۱۲۸۸)؛ از مهم‌ترین اقدام‌هایش در کتاب، پیگیری و تأسیس بانک ملی ایران برای استقلال اقتصادی کشور است.
• نکتهٔ کتاب: مشروطه‌خواهان تبریز از نتیجهٔ فتح تهران ناخشنود بودند؛ چون مستبدان سابق دوباره به قدرت رسیده و مجاهدان واقعی کنار گذاشته شده بودند.

شاخهٔ ب ـ شهادت شیخ فضل‌الله نوری

• پس از فتح تهران، با وجود انتظار مجازات مخالفان مشروطه (حتی خود محمدعلی شاه)، تنها کسی که محاکمه و اعدام شد، شیخ فضل‌الله نوری بود؛ جرمش در نگاه فاتحان: دفاع از «مشروطهٔ مشروعه» و قانون اساسی بر پایهٔ ارزش‌های اسلامی و مخالفت با مشروطهٔ اقتباسی از غرب.
• مأمور دستگیری او یپرم‌خان ارمنی (رئیس نظمیهٔ تهران) بود. سفارت روسیه به شیخ پیشنهاد پناهندگی داد، اما او نپذیرفت و گفت: «حاضرم صد بار کشته شوم ولی پناهنده به اجنبی نشوم» و «در مقابل مشیت و ارادهٔ الهی، تسلیم صرف است». (تکمیلی: اعدام او در مرداد ۱۲۸۸ در میدان توپخانهٔ تهران انجام شد.)
• کتاب درسی از این رویداد با عنوان «شهادت شیخ فضل‌الله نوری» یاد می‌کند: «اعدام شیخ فضل‌الله یکی از فجیع‌ترین اعمال مشروطه‌خواهان به شمار می‌رود»؛ بسیاری از مورخان آن را انتقام استعمار از روحانیت ایران دانسته‌اند.
• پیامد علّی مهم: پس از اعدام شیخ فضل‌الله نوری و تشکیل دومین دورهٔ مجلس شورای ملی، اختلاف و درگیری میان مشروطه‌خواهان شدت گرفت و کار به ترور و کشتار بسیاری از آنان کشید (تکمیلی: از قربانیان نام‌دار این موج ترور، آیت‌الله سیدعبدالله بهبهانی، رهبر مشروطه و عضو سرشناس اعتدالیون، در ۲۴ تیر ۱۲۸۹ در خانه‌اش ترور شد).

شاخهٔ ج ـ مجلس دوم: احزاب و استخدام کارشناسان

دو حزب رقیب مجلس دوم

رقابت شدید این دو حزب، یکی از موتورهای اختلاف این دوره بود.

استخدام کارشناسان خارجی (تصمیم مجلس دوم)

• چند کارشناس از آمریکا برای اصلاح ادارهٔ دارایی و خزانه‌داری کل؛
• یک کارشناس فرانسوی برای دادگستری؛
• چند کارشناس سوئدی برای ژاندارمری.

ستارهٔ این گروه، مورگان شوستر آمریکایی بود که در شاخهٔ بعد می‌آید.

شاخهٔ د ـ شوستر، اولتیماتوم ۱۲۹۰ و انحلال مجلس دوم

• مورگان شوسترِ آمریکایی برای سامان دادن به امور مالی استخدام و خزانه‌دار کل شد و با اختیارات مجلس، اصلاحاتی دامنه‌دار در امور مالی و گمرک‌ها آغاز کرد. (تکمیلی: او برای وصول مالیات‌ها «ژاندارمری خزانه» تشکیل داد؛ دستور توقیف اموال شعاع‌السلطنه، شاهزادهٔ بدهکار قاجار، خشم روس‌ها را شعله‌ور کرد.)
• اصلاحات شوستر روس و انگلیس را سخت عصبانی کرد؛ روسیه در ۱۲۹۰ش اولتیماتوم داد: اگر ظرف چهل‌وهشت ساعت خواسته‌هایش انجام نشود، ایران را اشغال می‌کند.

سه خواستهٔ روسیه در اخطار ۱۲۹۰

1. اقدام‌های مورگان شوستر متوقف و او از ایران اخراج شود؛
2. دولت ایران بدون موافقت روس و انگلیس از استخدام اتباع خارجی خودداری کند؛
3. دولت ایران هزینهٔ لشکرکشی قوای روسیه به ایران را بپردازد.

• واکنش‌ها: اخطار روسیه بحران بزرگی ساخت؛ بر سر پذیرش یا ردّ آن میان مجلس و دولت اختلاف افتاد و هیجان عمومی اوج گرفت. مجلس اخطار را ردّ کرد، ولی صمصام‌السلطنه، نخست‌وزیر، از ترس اشغال پایتخت تسلیم شد و مجلس را منحل کرد (تکمیلی: دی ۱۲۹۰).
• واکنش مردم به انحلال: تظاهرات با شعار «یا مرگ یا استقلال» و دعوت علمای ایران و عتبات به مقاومت در برابر زورگویی بیگانگان.
• پیامد نظامی: روس‌ها کانون‌های مقاومت تبریز و مشهد را به‌سختی سرکوب کردند، مرقد مطهر امام هشتم(ع) را به توپ بستند (تکمیلی: بهار ۱۲۹۱)، نیروهایشان را از آذربایجان تا خراسان مستقر کردند و منطقهٔ زیر نفوذشان را طبق قرارداد ۱۹۰۷ اشغال کردند. انگلستان نیز برای اشغال منطقهٔ نفوذ خود قوایی از هندوستان وارد جنوب کرد.

شاخهٔ هـ ـ جنگ جهانی اول، قرارداد ۱۹۱۵، پلیس جنوب و خروج روس‌ها

• تاج‌گذاری احمدشاه و آغاز جنگ: احمدشاه در ۱۲۹۳ش تاج‌گذاری کرد؛ چند روز بعد جنگ جهانی اول آغاز شد (۱۹۱۴م) و دورهٔ سوم مجلس هم شروع شد. دو جبهه: متفقین (روسیه، انگلستان، فرانسه) در برابر متحدین (آلمان، اتریش ـ مجارستان، عثمانی).
• موضع ایران: در آغاز جنگ، مستوفی‌الممالک (نخست‌وزیر) اعلان بی‌طرفی کرد؛ اما دولت‌های درگیر توجهی نکردند. «فکر کنید» کتاب: چرا؟ چون ایران موقعیتی منحصر‌به‌فرد، نظامی و راهبردی داشت، دولتش ضعیف بود و هند، مستعمرهٔ انگلیس، در همسایگی‌اش بود؛ پس برایشان نقطهٔ جنگی محسوب می‌شد.
• اشغال ایران: با وجود بی‌طرفی، نیروهای روس، انگلیس و عثمانی کشور را اشغال کردند. (از «اندیشه و جست‌وجو»ی کتاب: در همین دوره، دولت موقت ملی ـ دولت مهاجرین ـ در کرمانشاه تشکیل شد.)
• قرارداد سری ۱۹۱۵: با پیوستن عثمانی، همسایهٔ غربی ایران، به متحدین، اهمیت ایران برای متفقین دوچندان شد و انگلستان و روسیه قرارداد سری ۱۹۱۵م را امضا کردند: دو منطقهٔ نفوذ ۱۹۰۷ به منطقهٔ اشغالی تبدیل شد (و منطقهٔ بی‌طرفِ نفت‌خیز نیز عملاً به سهم انگلستان افزوده شد).
• پیامدهای قرارداد ۱۹۱۵: روسیه منطقهٔ نفوذ خود را اشغال کرد و انگلستان در ۱۹۱۶م پلیس جنوب را به فرماندهی سر پرسی سایکس تأسیس کرد؛ نیرویی که مقاومت دلیرانهٔ رئیس‌علی دلواری و عشایر تنگستانی در جنوب را سرکوب کرد.
• سرانجام دوره: نتیجهٔ جنگ برای ایران ویرانی، قحطی، بیماری و نابسامانی سیاسی و اقتصادی بود. در ۱۹۱۷م (۱۲۹۶ش) در روسیه انقلاب شد: تزار سقوط کرد و بلشویک‌ها پیروز شدند؛ دولت جدید روس نیروهایش را از ایران بیرون کشید. با خروج روس‌ها، فرصت یکه‌تازی انگلیس در ایران فراهم شد و دورهٔ دوم مشروطه همین‌جا به پایان می‌رسد.
• دستاورد فکری دوره (کتاب): آشنایی بیشتر مردم با آزادی، قانون، استقلال و ضرورت وحدت ملی.

جدول رویدادها

جمع‌بندی ـ درس ۶

دورهٔ دوم مشروطه با پیروزی شروع شد، اما سه زخم آن را از پا درآورد: پیروزی ناتمام — شاهِ مستبد بی‌مجازات رفت و شیخ فضل‌الله اعدام شد و اتحاد مشروطه‌خواهان ترک برداشت؛ جنگ خودی‌ها — رقابت اعتدالیون و دموکرات به ترور رهبران کشید و حکومت مرکزی هر روز ضعیف‌تر شد؛ و مشت بیگانه — هر گام اصلاحی (کارشناسان خارجی، اصلاحات شوستر) با اولتیماتوم و اشغال پاسخ گرفت: مجلس دوم منحل شد، شمال به دست روس‌ها افتاد و حرم امام رضا(ع) به توپ بسته شد. جنگ جهانی اول ضربهٔ آخر بود: بی‌طرفی ایران روی کاغذ ماند، کشور سه‌طرفه اشغال شد و قرارداد سری ۱۹۱۵ تقسیم ۱۹۰۷ را به اشغال رسمی بدل کرد. با خروج روسیهٔ انقلابی در ۱۹۱۷، ایرانِ ویران و قحطی‌زده با یک قدرت خارجیِ تنها ماند: انگلستان. دورهٔ دوم نه با شکست از شاه، که با خالی شدن کشور از درون و بیرون تمام شد.