۴آغاز حرکت مردم علیه استبداد داخلی و استعمار خارجی

آشنایی با درس

این درس سیر حوادثی را روایت می‌کند که به پیروزی نهضت مشروطه انجامید؛ از محرم ۱۳۲۳ ق / فروردین ۱۲۸۴ ش تا ۱۴ جمادی‌الثانی ۱۳۲۴ ق / ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ ش.

شاخهٔ ۰: مقدمه — از نارضایتی پنهان تا آستانهٔ شورش

• در اواخر دورهٔ سلطنت ناصرالدین‌شاه، مردم رفته‌رفته اعتراضشان به حکومت قاجار را آشکار کردند و ترور ناصرالدین‌شاه آخرین نمونهٔ این نارضایتی عمومی بود؛ او در حکمرانی پنجاه‌ساله‌اش با شیوه‌های استبدادی از ابراز علنی انتقاد مردم جلوگیری می‌کرد.
• جانشین او مظفرالدین‌شاه، فردی سست‌عنصر، بی‌اراده و بیمار، توان سروسامان دادن به کشور را نداشت و ادارهٔ مملکت را به صدراعظم مستبدش، عین‌الدوله (عبدالمجید میرزا)، سپرد.
• مظفرالدین‌شاه نیز مانند پدرش سه بار به اروپا سفر کرد؛ سفرهایی پرهزینه که با گرفتن وام از بیگانگان تأمین می‌شد و دستاوردی برای اقتصاد، علم و صنعت ایران نداشت؛ گزارش‌های روزنامه‌ها از این سفرها خشم عمومی را بیشتر می‌کرد.
• خشونت عین‌الدوله و حاکمان ایالت‌ها، همراه با فقر عمومی و رکود شدید اقتصادی، کشور را در آستانهٔ یک شورش سراسری قرار داد.
• نقش دین در شعله‌ور شدن حرکت: در محرم ۱۳۲۳ ق / فروردین ۱۲۸۴ ش، روحانیون در مراسم عزاداری حضرت اباعبدالله الحسین (ع) بر جنبهٔ ستم‌ستیزیِ قیام آن حضرت تکیه می‌کردند و پیام عدالت‌خواهی را بین مردم تبلیغ می‌کردند.

شاخهٔ ۱: ماجرای نوز بلژیکی — اولین جرقهٔ نهضت مشروطه

• موسیو نوز بلژیکی طبق قرارداد گمرکی ایران و روسیه (۱۲۸۰ ش) کارگزار روس‌ها در گمرک ایران بود؛ بلژیکی‌ها از سال ۱۳۱۵ ق / ۱۲۷۶ ش ادارهٔ گمرک‌های ایران را در دست داشتند و با بدرفتاری، افکار عمومی را بر ضد خود تحریک کرده بودند.
• اروپاییان تهران در جشن بالماسکهٔ سال نو لباس‌های گوناگون می‌پوشیدند و صورتک (ماسک) می‌زدند. در مراسم سال ۱۲۸۳ ش، نوز در ایام محرم با لباس روحانیان و قلیان به دست عکس گرفت و این عکس در محرم ۱۳۲۳ ق / ۱۲۸۳ ش میان مردم عزادار پخش شد.
• کتاب این واقعه را واکنشی در برابر توهین به مقدسات مردم مسلمان ایران می‌داند که آغازگر جنبشی عمومی شد؛ رهبری این حرکت با آیت‌الله سید عبدالله بهبهانی بود و این، اولین جرقهٔ نهضت مشروطه به شمار می‌رود.
• پیامد سازمانی: بهبهانی با آیت‌الله سید محمد طباطبایی متحد شد و این اتحاد تا پایان حرکت ادامه یافت و مردم ستمدیده و آزادی‌خواهِ از مدت‌ها قبل متشکل در «انجمن‌های مخفی» را امیدوار کرد. در ادامهٔ همین جریان و هم‌زمان با سفر سوم مظفرالدین‌شاه به اروپا، عده‌ای از بازرگانان در حرم حضرت عبدالعظیم (ع) تحصن کردند.

شاخهٔ ۲: نارضایتی مردم ایالت‌ها

نارضایتی فقط مال تهران نبود و ایالت‌ها را هم گرفته بود:

• کرمان: معروف‌ترین حادثه، شلاق خوردن سه تن از علمای کرمان بود که علیه فرقهٔ «شیخیه» قیام کرده بودند؛ هر سه به فلک بسته و از شهر اخراج شدند. در ماه رمضان ۱۳۲۳ ق، به‌ویژه ایام عزاداری امیرالمؤمنین (ع)، محور اصلی سخنرانی واعظان تهران همین توهین به عالمان بود.
• فارس: ستمگری‌های شعاع‌السلطنه، حاکم فارس، مردم را ناراضی کرده بود.
• خراسان: مردم خراسان از ستمگری‌های آصف‌الدوله، حاکم این ایالت، به جان آمده بودند.

شاخهٔ ۳: ماجرای بانک استقراضی روس

• روس‌ها با وجود مخالفت عمومی، ساختمان بانک استقراضی را در محل یک قبرستان متروک بنا کردند. هنگام خاک‌برداری جسد تازه‌ای پیدا شد و روس‌ها، بی‌توجه به حساسیت مسلمانان، آن را درون چاهی انداختند.
• آیت‌الله سید محمد طباطبایی به‌شدت اعتراض کرد و اعتراض عمومی شکل گرفت، اما روس‌ها بی‌اعتنا به کارشان ادامه دادند تا موضوع به اطلاع مراجع تقلید نجف رسید.
• سرانجام آیت‌الله طباطبایی و آیت‌الله بهبهانی و روحانی دیگری به نام میرزا مصطفی آشتیانی، همراه مردم تهران، ساختمان بانک را با خاک یکسان کردند.

شاخهٔ ۴: فلک شدن بازرگانان

• در دوران قاجار کالاهایی مانند نفت، کبریت و قند از روسیه وارد می‌شد؛ در اثر جنگ روس و ژاپن نرخ قند افزایش یافت و شعله‌های اعتراض مردم برافروخته شد.
• عین‌الدوله گرانی قند را بهانهٔ زهرچشم گرفتن از مردم کرد؛ به اشارهٔ او، علاءالدوله، حاکم تهران، بازرگانانی را که در ماجرای نوز به حرم حضرت عبدالعظیم پناهنده شده بودند احضار کرد و برخی، از جمله حاج سید هاشم، تاجر خوشنام قند، را به فلک بست.
• بازارها بسته شد، مردم در «مسجد شاه» گرد آمدند و کشمکش طرفداران استبداد و عدالت‌خواهان شدت گرفت. دولت به وحشت افتاد و قضیه موقتاً با پادرمیانی حاج میرزا ابوالقاسم امام جمعه (داماد مظفرالدین‌شاه و از پشتیبانان دربار) فیصله یافت.
• اما در پی آزار بازرگانان، مجلس بزرگی در مسجد شاه برپا شد که با توطئهٔ امام جمعهٔ درباری و عواملش به تشنج کشید و مأموران با چوب و چماق به جان مردم افتادند؛ پس از آن اجتماع‌های بزرگی در خانه‌های علما برپا شد و راه مهاجرت بعدی باز شد.

شاخهٔ ۵: مهاجرت صغری

• به پیشنهاد آیت‌الله سید محمد طباطبایی، روحانیون و مردم در اعتراض تهران را ترک کردند و در حرم حضرت عبدالعظیم (ع) تحصن کردند؛ این مهاجرت به شهر ری و تحصن در صحن حضرت عبدالعظیم، «مهاجرت صغری» نام گرفت.
• این مهاجرت، اولین مرحلهٔ اتحاد نیروهای ضد استبداد بود؛ هر روز بر شمار مهاجران افزوده می‌شد و عین‌الدوله با هر شیوه‌ای کوشید آنان را بازگرداند، اما نتیجه نگرفت.
• چون درباریان فاسد مانع رسیدن خبرهای صحیح به مظفرالدین‌شاه بودند، مهاجران سفیر عثمانی را واسطه کردند تا خواسته‌هایشان را به گوش شاه برساند.
• خواسته‌های مهاجران در مهاجرت صغری (دو خواسته):
  1. ایجاد عدالت‌خانه در همهٔ شهرها، برای رسیدگی به شکایت‌های مردم و برقراری عدالت در جامعه؛
  2. عمل به قانون اسلامی، به طور دقیق و به دور از ملاحظه‌های شخصی.
• مظفرالدین‌شاه و عین‌الدوله موافقتشان را اعلام کردند و مهاجرت پس از یک ماه پایان یافت.

شاخهٔ ۶: مهاجرت کبری و تحصن در سفارت انگلیس

• علت: معلوم شد عین‌الدوله وعدهٔ دروغین داده و در پی اختلاف‌افکنی میان مهاجران و دستگیری، تبعید و زندانی کردن رهبران قیام است. نامه‌های چندبارهٔ آیت‌الله طباطبایی به شاه دربارهٔ خواسته‌های مردم و بی‌اعتنایی عین‌الدوله هم یا به دست او نرسید یا بی‌توجه ماند.
• در درگیری مردم و سربازان چند نفر مجروح شدند و طلبه‌ای به شهادت رسید و مردم جنازه‌اش را به مسجدی در مرکز شهر رساندند. عین‌الدوله سخت‌گیری را بیشتر کرد، تهران حالت حکومت نظامی گرفت و از علما خواست به خانه‌هایشان بروند تا خواسته‌هایشان عملی شود؛ اما رهبران مردم تصمیم گرفتند این بار به شهر مقدس قم مهاجرت کنند.
• این مهاجرت، گسترده‌تر از مهاجرت قبل، «مهاجرت کبری» نام گرفت (تحصن در حرم حضرت معصومه (س)). عالمان شهرستان‌ها و مراکز ایالت‌ها هم وارد میدان شدند و نهضت به اوج رسید؛ به‌ویژه حضور شیخ فضل‌الله نوری، روحانی طراز اول تهران، در کنار بهبهانی و طباطبایی بر استحکام قیام افزود.
• هم‌زمان: تحصن در سفارت انگلیس. به موازات مهاجرت عدالت‌خواهان به قم، عده‌ای در باغ سفارت انگلیس بست نشستند.
  • سنت «بست‌نشینی» و تحصن از دیرگاه در ایران معمول بود و بیشتر در مساجد، زیارتگاه‌ها و اماکن مورد احترام مردم و سازگار با باورهای دینی آنان انجام می‌شد.
  • موضع انگلستان: انگلستان، بر خلاف روسیه که از دربار حمایت می‌کرد، به ظاهر پشتیبان نهضت مشروطه بود، اما برای مقاصد و منافع استعماری خود. سفارتش که هدفی جز اخراج طرفداران روسیه از دربار نداشت، عاملان خود را میان آزادی‌خواهان وارد کرد و مردم را به تحصن در سفارتخانه تشویق نمود. نکتهٔ کتاب: مشروطه‌خواهان بدون پناهندگی به سفارت انگلیس هم می‌توانستند به خواسته‌هایشان برسند.

شاخهٔ ۷: پیروزی نهضت و تشکیل مجلس شورای ملی

• با اوج‌گیری نهضت، حکومت آمادهٔ شنیدن خواسته‌های معترضان شد. مهم‌ترین خواسته‌ها به هنگام مهاجرت کبری (چهار خواسته):
  1. برکناری عین‌الدوله از صدارت؛
  2. فراهم کردن زمینه برای بازگشت مهاجران به تهران؛
  3. ایجاد عدالت‌خانه؛
  4. تشکیل دارالشورا (مجلس نمایندگان).
• مظفرالدین‌شاه تسلیم خواسته‌های مردم شد: عین‌الدوله را عزل کرد و فرمان تشکیل مجلس شورای ملی را در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ صادر کرد.
• هفت روز بعد، علما با استقبال پرشکوه مردم از قم بازگشتند؛ شهر چراغانی شد و در ۲۸ مرداد ۱۲۸۵، اولین دورهٔ مجلس شورای ملی با حضور نمایندگان تهران تشکیل گردید.
• سیاستمداران مشروطه‌خواه با عجله به تدوین قانون اساسی پرداختند و آن را به امضای مظفرالدین‌شاه رساندند. (علت شتاب — «فکر کنید» کتاب: بیماری شاه و ترس از اینکه با مرگ او، گرفتن امضا از جانشینش دشوار شود.)
• شاه، ده روز پس از امضای قانون اساسی، درگذشت. کشور، با اندیشه‌های سیاسی عالمان دینی، کوشش فرهیختگان و مجاهدت مردم، به حکومتی رسید که می‌بایست بر اساس قانون اداره شود.

جمع‌بندی

مشروطه پله‌پله ساخته شد: هر بار حکومت به جای پاسخ، سرکوب را برگزید، اعتراض بزرگ‌تر شد. توهین نوز به مقدسات، علما و مردم را متحد کرد؛ ستم حکام ایالت‌ها سراسری بودن نارضایتی را ثابت کرد؛ ماجرای بانک استقراضی چهرهٔ استعمار را عریان کرد؛ و فلک شدن بازرگانان، بازار را هم به میدان آورد. مهاجرت صغری اتحاد سازمان‌یافته و خواستهٔ مشخص (عدالت‌خانه) را ساخت، اما وعده‌شکنی عین‌الدوله و شهادت یک طلبه، حرکت را به مهاجرت کبری و بست‌نشینی هم‌زمان رساند و شاه ناچار تسلیم شد: عزل عین‌الدوله، فرمان تشکیل مجلس در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ و تولد قانون اساسی؛ قدرت شاه برای نخستین بار «مشروط» شد. مرگ شاه، ده روز پس از امضای قانون اساسی، مشروطهٔ نوزاد را از آغاز با بحران جانشینی روبه‌رو کرد (موضوع درس ۵).