۳زمینه‌های نهضت مشروطه

شاخهٔ ۱: از دست رفتن بخش‌هایی از سرزمین ایران

یکی از دلایل اصلی نارضایتی مردم از قاجار، جدا شدن پیوستهٔ بخش‌هایی از خاک ایران بود، بی‌آنکه حکومت جلوی آن را بگیرد.

• توسط روسیه: کل قفقاز در شمال‌غربی و منطقهٔ ماوراءالنهر در شمال‌شرقی از ایران جدا شد.
• توسط انگلستان: ایالت‌های هرات و قندهار و بخش بزرگی از بلوچستان جدا شد.
• نتیجه برای مردم: حکومتی که خاک کشور را نگه نمی‌دارد، مشروعیتش را از دست می‌دهد؛ این خشم، یکی از ریشه‌های مشروطه‌خواهی شد.

شاخهٔ ۲: غلبهٔ استعمار بر مملکت

• چرا بیگانگان توانستند مسلط شوند؟ سه علت کتابی: ۱) ضعف حکومت قاجار، ۲) دسیسه‌های عناصر نفوذی بیگانه، ۳) طمع‌ورزی و فساد مالی درباریان.
• چطور مسلط شدند؟ با سه ابزار: دادن امتیازها به بیگانگان، گرفتن وام از روس و انگلیس، و اعمال حق کاپیتولاسیون (مصونیت قضایی اتباع بیگانه).
• چرا اصلاً ایران برایشان مهم بود؟ (پرسش «فکر کنید» صفحهٔ ۳۹ کتاب) موقعیت جغرافیایی حساس ایران — میان سه قارهٔ آسیا، اروپا و آفریقا و همسایهٔ هند و خلیج فارس — رقابت اروپایی‌ها را بر سر نفوذ در ایران داغ کرده بود: روسیه به دنبال آب‌های گرم خلیج فارس بود؛ انگلیس به دنبال حفظ هند، مستعمرهٔ اصلی‌اش؛ و فرانسه از راه ایران دنبال نفوذ در هند بود.

شاخهٔ ۳: استبداد دستگاه حاکم

• حکومت قاجار بر بنیاد استبداد متکی بود؛ قدرت به‌صورت مطلق در دست یک نفر — شاه — متمرکز بود.
• در نگاه استبدادی، شاه خود را مالک جان و مال و ناموس مردم می‌دانست؛ شاهزادگان و حکام نیز هر کاری می‌خواستند می‌کردند و به هیچ‌کس پاسخ‌گو نبودند.
• پس مسئله فقط «شاه بد» نبود؛ خودِ ساختار حکومت بی‌قانون و بی‌نظارت بود؛ برای همین راه‌حل مردم «محدود کردن قدرت با قانون» شد، نه فقط عوض شدن شاه.

شاخهٔ ۴: مخالفت‌های مردم و علما با استبداد و استعمار

• ریشهٔ فکری: اندیشهٔ سیاسی اسلام و مذهب شیعه؛ آموزه‌هایی مثل امر به معروف و نهی از منکر، عدالت‌خواهی و لزوم دفع ظلم (در قرآن و سیرهٔ معصومان) مردم و علما را در برابر ظلم مکلف می‌کرد و سکوت را جایز نمی‌دانست.
• موضع مکتب شیعه: قدرت مطلق سلاطین نامشروع است؛ مشروعیت نسبی حاکم مشروط به دو چیز است: پاسداری از باورهای دینی مردم و حفظ تمامیت ارضی کشور. (شاهی که نه دین مردم را پاس می‌داشت و نه خاک کشور را، مشروعیت نداشت.)
• رهبری نهضت: در داخل ایران: آیت‌الله سیدمحمد طباطبایی، آیت‌الله سیدعبدالله بهبهانی و آیت‌الله شیخ فضل‌الله نوری. در نجف اشرف: آیت‌الله محمدکاظم خراسانی (آخوند خراسانی)، آیت‌الله شیخ عبدالله مازندرانی و آیت‌الله حاج میرزا حسین خلیلی تهرانی.
• اساس و هدف نهضتِ تحت رهبری روحانیون (در دورهٔ ناصرالدین‌شاه و مظفرالدین‌شاه): مبارزه با استعمار خارجی و استبداد داخلی و برقراری عدالت؛ راه آن ایجاد «عدالت‌خانه» و «دارالشورا» بود تا قدرت پادشاه و حکام محدود شود و با اجرای قوانین اسلامی از لجام‌گسیختگی‌شان جلوگیری شود.
• اولین ثمره: یک قرن مبارزه و بیدارگری میان علما و مردم ارتباطی منظم ساخت؛ اولین ثمرهٔ عملی این اتحاد پیروزی در نهضت تنباکو بود (لغو امتیاز انحصار توتون و تنباکو) و مردم قدرت این اتحاد را در واداشتن شاه به عقب‌نشینی دیدند.

شاخهٔ ۵: ورود اندیشه‌های جدید

• زمینهٔ جهانی: مشروطه‌خواهی فقط مال ایران نبود؛ از سال ۱۲۳۸ تا ۱۲۹۰ ش کشورهای انگلیس، ایتالیا، دانمارک، اتریش، مجارستان، آلمان، فرانسه، ژاپن، روسیه، چین و مصر به حکومت مشروطه یا جمهوری دست یافتند.
• اندیشه‌های سیاسی جدید از چه راهی وارد ایران شد؟ (سه راه کتابی) ۱) اعزام دانشجو به خارج، ۲) سفرهای درباریان و سیاستمداران به خارج، ۳) مهاجرت برخی از ایرانیان به کشورهای مختلف.
• این اندیشه‌ها چطور به مردم عادی رسید؟
  • روزنامه‌ها: روزنامه‌های فارسی‌زبان دورهٔ قاجار دو دسته بودند: دولتی (مثل «وقایع اتفاقیه») و غیردولتی، چاپ داخل یا خارج از کشور. مشهورترین چاپ‌خارج‌ها: اختر، قانون، حبل‌المتین، حکمت، ثریا و عروه‌الوثقی؛ چون منتقد حکومت بودند و در داخل اجازهٔ چاپ نمی‌گرفتند (پرسش «فکر کنید» صفحهٔ ۴۱ کتاب).
  • سفرنامه‌ها: اولین نشانه‌های اندیشه‌های نوین در سفرنامه‌های عهد قاجار دیده می‌شود:
    • سفرنامهٔ میرزا صالح شیرازی — از اولین دانشجویان اعزامی به خارج؛ در سفرنامه‌اش از اندیشه‌های نوین غربی، به‌ویژه نظام حکومت مشروطهٔ انگلیس، تمجید کرده است. «کاغذ اخبار»، اولین روزنامهٔ ایران، هم کار اوست.
    • «سیاحت‌نامهٔ ابراهیم‌بیک» اثر حاج زین‌العابدین مراغه‌ای — اوضاع نابسامان کشور را به زبان ساده بیان کرده و از ویژگی‌های تمدن غرب سخن گفته است.
  • نوشته‌های روشنفکران: آثار میرزا ملکم‌خان، میرزا یوسف‌خان مستشارالدوله، عبدالرحیم طالبوف و میرزا فتحعلی آخوندزاده از معروف‌ترین نوشته‌هایی‌اند که در پیدایش مشروطه‌خواهی اثر گذاشتند.
  • نکتهٔ انتقادی کتاب: در بخشی از آثار روشنفکران، کنار تعریف از نظام حکومتی غرب و بیان اوضاع نابسامان کشور، پذیرش بی‌چون‌وچرای اندیشه‌های غربی و شیفتگی و خودباختگی در برابر فرهنگ بیگانه هم دیده می‌شود.

جمع‌بندی

نهضت مشروطه ناگهانی و بی‌ریشه نبود؛ حاصل انباشته‌شدن پنج عامل بود: جدا شدن تکه‌تکهٔ خاک ایران، سلطهٔ بیگانگان با امتیاز و وام و کاپیتولاسیون، و حکومت بی‌قانون و بی‌نظارت شاه و حکام. در برابرش دو نیرو برخاست: علما و مردم، با پشتوانهٔ آموزه‌های عدالت‌خواهانهٔ شیعه و سابقهٔ پیروزی در نهضت تنباکو؛ و اندیشه‌های جدیدی که از راه دانشجو، سفر، مهاجرت، روزنامه و کتاب رسید. پیوند «درد» (استبداد و استعمار) با «داروی فکری» (حکومت قانون‌مند) و «نیروی سازمان‌یافته» (اتحاد علما و مردم) زمینه را کامل کرد؛ فقط جرقه و حرکت لازم بود، که درس ۴ روایتش می‌کند.